در چند سال اخیر، اصطلاح «خودرو برقی یا الکتریکی» از یک مفهوم آینده‌نگر به واقعیتی کاملاً ملموس در خیابان‌های جهان تبدیل شده است. آنچه تا چند سال پیش سهمی بسیار ناچیز از بازار خودرو بود، امروز به یکی از مهمترین ابزارهای گذار از سوخت‌ فسیلی و کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای تبدیل شده است. همزمان با تشدید بحران اقلیمی و فشار دولت‌ها برای کاهش وابستگی به نفت و گاز، صنعت خودروسازی نیز در حال تجربه یکی از بزرگترین تغییرات تاریخ خود است؛ تغییری که محور اصلی آن، رشد شتابان خودروهای الکتریکی است.

این مقاله تلاش می‌کند تصویری روشن از ابعاد این رشد، نقش خودروهای برقی در کاهش مصرف سوخت‌ فسیلی، سیاست‌های جهانی، چالش‌ها و چشم‌انداز آینده این گذار ارائه نماید.

رشد سریع خودروهای الکتریکی در جهان

آمار فروش و سهم بازار خودروهای الکتریکی

بر اساس گزارش‌های بین‌المللی، بازار خودروهای الکتریکی در دهه اخیر رشدی کم‌سابقه را تجربه کرده است. در سال ۲۰۲۳ حدود ۱۴ میلیون خودروی الکتریکی در جهان به فروش رسید که نسبت به ۲۰۲۲ رشدی در حدود ۳۵ درصد را نشان می‌دهد.
آژانس بین‌المللی انرژی گزارش می‌دهد که خودروهای برقی در سال ۲۰۲۳ حدود ۱۸ درصد از کل فروش خودروهای سواری در جهان را به خود اختصاص داده‌اند؛ در حالی که این سهم در سال ۲۰۱۸ تنها حدود ۲ درصد بوده است.

روند رشد در سال ۲۰۲۴ نیز ادامه یافته است. برآوردها نشان می‌دهد فروش خودروهای برقی در این سال به حدود ۱۷ میلیون دستگاه رسیده و برای نخستین‌ بار، بیش از یک‌پنجم خودروهای جدید فروخته‌ شده در جهان، الکتریکی بوده‌اند. این یعنی در بسیاری از بازارها، «خودروی برقی» دیگر یک محصول خاص و لوکس نیست، بلکه به گزینه‌ای عادی و رو به غالب تبدیل می‌شود.

پیشتازان جهانی: چین، اروپا و آمریکا

رشد بازار EV در همه نقاط جهان یکسان نیست. چین با اختلاف زیاد در صدر قرار دارد و بیش از یک‌سوم فروش جهانی خودروهای برقی را به خود اختصاص می‌دهد. سیاست‌های حمایتی گسترده، زیرساخت‌ شارژ وسیع و حضور خودروسازان قدرتمند داخلی باعث شده است که در برخی ماه‌ها، سهم خودروهای الکتریکی در بازار خودروی چین به سطوح بی‌سابقه‌ای برسد.

اروپا دومین بازار بزرگ خودروهای برقی است. بسیاری از کشورهای اروپایی به لطف مشوق‌های مالیاتی، تعرفه‌های ترجیحی و محدودیت‌های سخت‌گیرانه بر خودروهای پرمصرف، به سهم‌های دو رقمی از بازار EV رسیده‌اند. در کشورهایی مثل نروژ، خودروهای الکتریکی عملاً به گزینه غالب تبدیل شده‌اند و بسیاری از خریداران دیگر سراغ خودروهای بنزینی و دیزلی نمی‌روند.

در ایالات متحده نیز، اگرچه سرعت گذار کندتر از اروپا و چین بوده، اما روند رشد پایدار است و سهم خودروهای الکتریکی در فروش خودروهای جدید به صورت تدریجی در حال افزایش است.

گذار از سوخت‌ فسیلی و نقش خودروهای برقی

تأثیر خودروهای الکتریکی بر تقاضای جهانی نفت

یکی از پرسش‌های کلیدی درباره خودروهای برقی این است که این تحول چه اثری بر بازار جهانی نفت خواهد گذاشت. بر اساس برآوردهای آژانس بین‌المللی انرژی، تنها در سال ۲۰۲۴ خودروهای الکتریکی بیش از ۱٫۳ میلیون بشکه در روز از تقاضای سوخت‌ فسیلی را کاهش داده‌اند و اگر روند فعلی ادامه یابد، تا سال ۲۰۳۰ این رقم می‌تواند به حدود ۵ میلیون بشکه در روز برسد.

این ارقام نشان می‌دهد که حتی اگر کل ناوگان خودروهای جهان هنوز عمدتاً فسیلی باشد، رشد سریع سهم EVها در خودروهای جدید، به تدریج رشد تقاضای بنزین و گازوئیل را محدود می‌کند. برخی تحلیل‌ها حتی پیش‌بینی می‌کنند که تقاضای نفت در بخش حمل‌ونقل سبک در بسیاری از اقتصادهای پیشرفته در این دهه به اوج خود برسد و سپس روندی نزولی پیدا کند.

به بیان ساده، هر خودروی برقی که جایگزین یک خودروی بنزینی می‌شود، بخشی از بازار سنتی سوخت‌ فسیلی را کوچکتر می‌کند. در مقیاس چند ده میلیون خودرو، این اثر به‌ راحتی به چند میلیون بشکه در روز می‌رسد و برای تولیدکنندگان نفت، علامتی جدی درباره آینده تقاضاست.

کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای و آلودگی هوا

مزیت زیست‌محیطی خودروهای الکتریکی فقط در کاهش مصرف بنزین و گازوئیل خلاصه نمی‌شود. مطالعات متعددی نشان داده‌اند که در اغلب کشورها، خودروهای برقی در کل چرخه عمر خود، انتشار کربن بسیار کمتری نسبت به خودروهای احتراق داخلی دارند، حتی اگر تولید برق هنوز وابسته به سوخت‌ فسیلی باشد.

یک پژوهش اخیر نشان داده است که خودروهای الکتریکی باتری‌دار فروخته‌ شده در اروپا حدود ۷۰ تا ۷۵ درصد انتشار گازهای گلخانه‌ای کمتری نسبت به خودروهای بنزینی مشابه در طول عمرشان دارند. با پاک‌تر شدن ترکیب تولید برق در جهان و افزایش سهم انرژی‌های تجدیدپذیر، این فاصله در سال‌های آینده بیشتر هم خواهد شد.

از منظر کیفیت هوا، حذف آلاینده‌های خروجی اگزوز مانند اکسیدهای نیتروژن، ذرات معلق و ترکیبات آلی فرّار، اثر مستقیمی بر کاهش بیماری‌های تنفسی و قلبی دارد، به‌ ویژه در شهرهای پرترافیک. در نتیجه، توسعه ناوگان خودروهای برقی می‌تواند همزمان هم به کاهش انتشار کربن و هم به بهبود سلامت عمومی کمک کند.

سیاست‌ها و مشوق‌های جهانی برای توسعه خودروهای برقی

اهداف کشورها برای محدود کردن خودروهای بنزینی و دیزلی

بسیاری از کشورها برای سرعت بخشیدن به گذار از سوخت‌ فسیلی، اهداف زمانی مشخصی برای محدود کردن یا توقف فروش خودروهای بنزینی و دیزلی تعیین کرده‌اند. اتحادیه اروپا مصوب کرده است که از سال ۲۰۳۵ به بعد، فروش خودروهای جدیدی که دی‌اکسیدکربن از اگزوز خود منتشر می‌کنند، متوقف شود و عملاً بازار به سمت خودروهای بدون آلایندگی tailpipe هدایت شود.

در کنار اروپا، برخی ایالت‌های آمریکا، ایالت‌ها و استان‌هایی در کانادا و کشورهای دیگری در آسیا و اقیانوسیه نیز اهداف مشابهی برای رسیدن به سهم صد درصدی خودروهای صفر‌ انتشار در فروش خودروهای جدید تا میانه قرن تعیین کرده‌اند.

البته این سیاست‌ها در حال بازنگری و بحث سیاسی مداوم هستند، اما جهت کلی روشن است: تنظیم مقررات محیط‌زیستی در بخش حمل‌ و نقل، به تدریج فضای رقابتی را به سود خودروهای الکتریکی تغییر می‌دهد.

سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ شارژ و زنجیره تأمین باتری

رشد فروش خودروهای الکتریکی بدون توسعه زیرساخت، پایدار نخواهد بود. به همین دلیل، دولت‌ها و بخش خصوصی در حال سرمایه‌گذاری گسترده در ایستگاه‌های شارژ شهری، بزرگراهی و شارژ سریع هستند. گزارش‌های سالانه در حوزه EV نشان می‌دهد که ده‌ها میلیارد دلار در جهان برای توسعه شبکه شارژ و همچنین احداث گیگافکتوری‌های باتری در حال سرمایه‌گذاری است.

در کنار زیرساخت، زنجیره تأمین باتری نیز در حال گسترش و تنوع‌بخشی می‌باشد. شرکت‌ها و دولت‌ها تلاش می‌کنند وابستگی به چند کشور محدود را کاهش دهند، بازیافت باتری‌ها را توسعه دهند و فناوری‌های جدید مانند باتری‌های حالت‌ جامد را تجاری کنند تا هزینه، وزن و زمان شارژ کاهش یابد.

چالش‌های رشد سریع خودروهای الکتریکی

وابستگی به شبکه برق و انرژی‌های تجدیدپذیر

اگرچه خودروهای الکتریکی در نقطه استفاده، آلایندگی ندارند، اما پرسش مهم این است که برق مورد استفاده آنها از چه منبعی تأمین می‌شود. اگر بخش عمده برق یک کشور از زغال‌ سنگ یا سوخت‌ فسیلی تولید گردد، مزیت کربنی EVها کاهش می‌یابد، هرچند در اغلب سناریوها همچنان از خودروهای بنزینی پاک‌تر هستند.

به همین دلیل، گذار موفق از سوخت‌ فسیلی در حمل‌ونقل، جدایی‌ناپذیر از گذار در بخش تولید برق است. هر چه سهم انرژی‌های تجدیدپذیر در شبکه بیشتر باشد، هر کیلومتر رانندگی با خودروی برقی، کربن کمتری در جو منتشر می‌کند. بسیاری از سناریوهای بین‌المللی تأکید می‌کنند که ترکیب ارتقاء بهره‌وری انرژی، توسعه خودروهای الکتریکی و افزایش تولید برق کم‌کربن است که می‌تواند انتشار کل بخش حمل‌ونقل را با هزینه‌ای منطقی کاهش دهد.

قیمت، دسترسی و نابرابری در پذیرش

با وجود کاهش هزینه باتری‌ها در دهه گذشته، قیمت بسیاری از خودروهای الکتریکی هنوز بالاتر از مدل‌های بنزینی هم‌رده است و این موضوع در بازارهای در حال توسعه، مانعی جدی برای پذیرش گسترده است. در برخی کشورها، مشوق‌های دولتی و معافیت‌های مالیاتی این فاصله را کم کرده‌اند، اما در غیاب این حمایت‌ها، بسیاری از خریداران همچنان سراغ خودروهای احتراق داخلی می‌روند.

از سوی دیگر، سرعت رشد در بازارها یکسان نیست. گزارش‌های تحلیلی جدید نشان می‌دهد در حالی که در برخی کشورها، سهم EV در حال نزدیک شدن به یک‌چهارم فروش خودروهای جدید است، در برخی بازارها رشد کند شده و خودروسازان، اهداف بلندپروازانه قبلی خود را تعدیل کرده‌اند.

در کنار قیمت، موضوعاتی مانند تراکم ایستگاه‌های شارژ، فرهنگ استفاده، نگرانی از برد حرکت و دسترسی به تعمیر و سرویس تخصصی نیز بر تصمیم خریداران تأثیر دارد.

چشم‌انداز آینده گذار از سوخت‌ فسیلی با محوریت خودروهای برقی

اگر روند فعلی ادامه یابد، ناوگان خودروهای الکتریکی جهان در سال‌های آینده با سرعت بیشتری رشد خواهد کرد. گزارش‌های بین‌المللی نشان می‌دهد که تا میانه دهه ۲۰۳۰، در سناریوهای مبتنی بر سیاست‌های فعلی، خودروهای برقی می‌توانند به حدود یک‌چهارم فروش خودروهای جدید در جهان برسند و تعداد آنها در جاده‌ها ده‌ها میلیون دستگاه بیشتر از امروز باشد.

در عین حال، باید تأکید کرد که خودروهای الکتریکی به تنهایی مسائل اقلیمی و انرژی را حل نمی‌کنند. برای تحقق اهداف بلند مدت، مجموعه‌ای از اقدامات مکمل لازم است:
کاهش استفاده غیرضروری از خودرو، توسعه حمل‌ونقل عمومی پاک، ارتقاء استانداردهای بهره‌وری سوخت‌ برای ناوگان موجود، بهینه‌سازی الگوی سفر شهری و هوشمندسازی شبکه برق.

با این حال، نقش خودروهای برقی در گذار از سوخت‌ فسیلی، نقشی محوری است. آنها به‌ طور مستقیم تقاضا برای بنزین و گازوئیل را کاهش می‌دهند، مسیر سرمایه‌گذاری خودروسازان را به سمت فناوری‌های کم‌کربن منحرف می‌کنند و برای دولت‌ها و شهرها این امکان را فراهم می‌سازند که سیاست‌های هوای پاک و کربن‌زدایی را با ابزارهای ملموس‌تری پیش ببرند.

در جمع‌بندی می‌توان گفت «رشد سریع خودروهای الکتریکی» دیگر صرفاً یک روند فناوری نیست، بلکه بخشی جدایی‌ناپذیر از استراتژی جهانی گذار از سوخت‌ فسیلی می‌باشد. سرعت و کیفیت این گذار، به تصمیم‌های امروز دولت‌ها، خودروسازان و مصرف‌کنندگان گره خورده است؛ تصمیم‌هایی که مشخص می‌کند در دهه‌های پیش‌رو، چه سهمی از سفرهای روزمره ما با برق کم‌کربن و چه سهمی با سوخت‌های فسیلی انجام خواهد شد.

سؤالات متداول درباره خودروهای الکتریکی و گذار از سوخت‌ فسیلی

۱. خودروی الکتریکی چیست و چه تفاوتی با خودروی بنزینی دارد؟

خودروی‌ الکتریکی یا EV خودرویی است که نیروی محرکه خود را از موتور برقی و بسته‌ باتری می‌گیرد، نه موتور احتراق داخلی و باک بنزین یا گازوئیل. شارژ آن به‌ جای پمپ‌ بنزین، از طریق اتصال به برق شهری یا ایستگاه شارژ انجام می‌شود. به همین دلیل آلایندگی اگزوز ندارد و صدای موتور آن کمتر است.

۲. خودروهای الکتریکی چگونه به کاهش مصرف سوخت‌ فسیلی کمک می‌کنند؟

هر خودروی برقی که جایگزین یک خودروی بنزینی یا دیزلی می‌شود، در طول عمر خود هزاران لیتر سوخت‌ فسیلی کمتر مصرف می‌کند. اگر این تغییر در مقیاس میلیون‌ها خودرو رخ بدهد، تقاضا برای بنزین و گازوئیل به شکل محسوسی کاهش می‌یابد. در نتیجه انتشار گازهای گلخانه‌ای بخش حمل‌ونقل نیز پایین می‌آید و وابستگی کشورها به نفت کمتر می‌شود.

۳. آیا خودروهای الکتریکی واقعاً از نظر زیست‌محیطی پاک‌تر هستند؟

در بیشتر کشورها حتی وقتی بخشی از برق از سوخت‌ فسیلی تولید می‌شود، مجموع انتشار کربن یک خودروی الکتریکی در کل چرخه عمر از خودروی بنزینی کمتر می‌باشد. دلیلش این است که موتور برقی بازده بالاتری دارد و به مرور زمان ترکیب تولید برق در جهان به سمت انرژی‌های تجدیدپذیر حرکت می‌کند. به این ترتیب هر چه شبکه برق پاک‌تر شود، رانندگی با خودروی برقی هم کم‌کربن‌تر خواهد شد.

۴. مهمترین چالش‌های رشد خودروهای الکتریکی چیست؟

قیمت اولیه نسبتاً بالا، دسترسی محدود به ایستگاه‌های شارژ در بعضی مناطق و نگرانی کاربران درباره مسافت قابل پیمایش با یکبار شارژ از چالش‌های اصلی است. همچنین توسعه شبکه برق و سرمایه‌گذاری در باتری‌ها و زیرساخت‌ شارژ، زمان و سیاست‌گذاری دقیق می‌خواهد. با این حال روند فناوری و رقابت خودروسازان به تدریج این موانع را کوچکتر می‌کند.

۵. گذار به خودروهای الکتریکی چه اثری بر بازار نفت و سوخت‌ فسیلی دارد؟

با افزایش سهم خودروهای الکتریکی در فروش خودروهای جدید، رشد تقاضای بنزین و گازوئیل محدود می‌شود و در بعضی بازارها حتی ممکن است تقاضا کاهش پیدا کند. در افق میان‌ مدت، این روند می‌تواند بخشی از بازار سنتی سوخت‌ فسیلی را کوچکتر نماید و معادلات اقتصادی تولیدکنندگان نفت را تغییر دهد. البته این یک فرآیند تدریجی است و در کنار سایر بخش‌های مصرف‌کننده انرژی معنا پیدا می‌کند.

منبع:

www.amphenol-aerospace.com/blog/the-rapid-growth-of-electric-vehicles