بزرگزاده: فرصت پساجنگ برای اصلاح حکمرانی توسعه نباید از دست برود
خبرگزاری مهر؛ گروه اقتصاد – علی فروزانفر؛ جنگ، فارغ از خسارتهای انسانی، اقتصادی و زیرساختی، در بسیاری از کشورها نقطه آغاز بازنگری در شیوه حکمرانی، سیاستگذاری و توسعه بوده است. تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد دولتهایی که توانستهاند از شرایط پس از جنگ به عنوان فرصتی برای اصلاح ساختارها استفاده کنند، در مدت کوتاهی مسیر رشد و توسعه را در پیش گرفتهاند؛ در مقابل، کشورهایی که این فرصت را از دست دادهاند، سالها با پیامدهای جنگ دستوپنجه نرم کردهاند.
در چنین شرایطی، موضوع مدیریت دوران پساجنگ و نحوه بهرهگیری از اجماع ملی ایجادشده، به یکی از مهمترین مباحث کارشناسی تبدیل شده است. عیسی بزرگزاده، سخنگوی صنعت آب کشور و کارشناس توسعه، معتقد است ایران نیز در مقطع کنونی با یک پنجره فرصت تاریخی مواجه است؛ فرصتی که به گفته او باید به اصلاح اقتصاد سیاسی، بازنگری در ریلگذاری توسعه، توزیع عادلانه فرصتهای اقتصادی و ارتقای حکمرانی منجر شود.
عاشورا؛ الگویی برای مدیریت پساجنگ
بزرگزاده در ابتدای سخنان خود با اشاره به واقعه عاشورا، آن را نمونهای تاریخی از تبدیل یک حادثه تلخ به نقطه عطفی ماندگار در تاریخ دانست و گفت: آنچه در عاشورا رخ داد، تنها یک واقعه نظامی یا یک آسیب جسمانی نبود، بلکه به دلیل نوع مدیریت آن، به بزرگترین جریان معنوی و فرهنگی تاریخ تبدیل شد.
وی با بیان اینکه در طول تاریخ آسیبهای جسمانی و جنگهای فراوانی رخ داده اما همه آنها ماندگار نشدهاند، افزود: تفاوت عاشورا در این بود که امام حسین (ع) از همان واقعه به عنوان یک پنجره فرصت برای خلق معنایی بزرگ در تاریخ بهره گرفت و پس از آن نیز حضرت زینب (س) با مدیریت دوران پس از واقعه، از طریق خطابه، فرهنگ، روایت و تبیین، این جریان را تثبیت کرد.
به گفته سخنگوی صنعت آب کشور، پیروزی عاشورا صرفاً در میدان نبرد شکل نگرفت، بلکه بخش مهمی از آن در مدیریت پساجنگ رقم خورد و همین مسئله مهمترین درس برای مدیران امروز کشور است؛ اینکه بتوانند از دل خسارتها، ویرانیها، شکستهای ظاهری و حتی پیروزیهای نظامی، سکویی برای جهش ایران بسازند.
پساجنگ؛ پنجرهای که نباید بسته شود
بزرگزاده با تأکید بر اینکه کشور نباید فرصت ایجادشده پس از جنگ را از دست بدهد، اظهار کرد: جنگها با وجود تمام تلخیها و خسارتهایی که به همراه دارند، در صورت مدیریت صحیح میتوانند به فرصتهایی برای تحول تبدیل شوند.
وی افزود: ایران طی سالهای گذشته به دلایل مختلف از جمله تحریمها، ضعفهای مدیریتی، مشکلات داخلی و فشارهای خارجی نتوانسته بخشی از اصلاحات ضروری را اجرا کند و اکنون دوران پساجنگ میتواند فرصت مناسبی برای انجام این اصلاحات باشد.
او با اشاره به اینکه بسیاری از نظریهپردازان توسعه نیز چنین دیدگاهی دارند، گفت: پژوهشگران شناختهشدهای مانند پیتر تورچین، جرد دایموند، فرانسیس فوکویاما و جک گلدستون، جنگ و دوران پس از آن را از منظر توسعه مورد مطالعه قرار دادهاند و به این نتیجه رسیدهاند که جنگ میتواند زمینهساز جهش کشورها باشد؛ البته به شرط آنکه مدیران بتوانند از این فرصت به درستی استفاده کنند.
تجربه کشورهای جهان پس از جنگ
سخنگوی صنعت آب کشور با اشاره به تجربه کشورهای مختلف پس از جنگ جهانی دوم اظهار کرد: تقریباً تمامی کشورهای درگیر جنگ، اعم از پیروز یا شکستخورده، خسارتهای سنگینی متحمل شدند و تنها تعداد محدودی از کشورها از آسیبهای مستقیم جنگ دور ماندند.
وی ادامه داد: با این حال بسیاری از همین کشورها پس از پایان جنگ توانستند با اتکا به فرصتشناسی مدیران، اقتصاددانان، جامعهشناسان و متخصصان توسعه، مسیر جدیدی را آغاز کنند و ظرف مدت نسبتاً کوتاهی به قدرتهای اقتصادی تبدیل شوند.
بزرگزاده تأکید کرد: ایران نیز شایستگی آن را دارد که چنین مسیری را طی کند، اما لازمه این کار آن است که مدیران تصور نکنند مأموریت کشور با پایان جنگ به پایان رسیده است.
وی خاطرنشان کرد: اتفاقاً مسئولیت اصلی از همین مقطع آغاز میشود؛ زیرا اگر دوران جنگ نیازمند مقاومت و ایستادگی بود، دوران پساجنگ نیازمند برنامهریزی، اصلاح ساختارها، آیندهنگری و بهرهگیری از ظرفیتهای ملی است.
امروز نوبت مدیریت توسعه است
بزرگزاده با اشاره دوباره به واقعه عاشورا اظهار کرد: همانگونه که در طول قرنها، روایت صحیح عاشورا توانست آن را به یک جریان بزرگ فرهنگی، اخلاقی و انسانساز تبدیل کند، امروز نیز ایران نیازمند مدیریت صحیح دوران پساجنگ است.
وی با یادآوری جمله مشهور علی شریعتی مبنی بر اینکه «آنان که رفتند کار حسینی کردند و آنان که ماندند باید کار زینبی کنند»، گفت: مدیریت پساجنگ همان کار زینبی است؛ یعنی حفظ دستاوردها، ساخت آینده و تبدیل یک حادثه به بستری برای پیشرفت.
سخنگوی صنعت آب کشور با تأکید بر اینکه همه جریانهای سیاسی، فارغ از تفاوت دیدگاهها، ایران را دوست دارند، اظهار کرد: اکنون زمان آن است که همه ظرفیتهای کشور برای ساخت آینده به میدان بیایند.
وی افزود: امروز وظیفه متخصصان توسعه، آب، انرژی، غذا، سلامت، راه، حملونقل، مدیریت منابع مالی و سایر حوزهها تازه آغاز شده و رسانهها نیز در این میان نقش مهمی در شکلدهی به مطالبه عمومی برای اصلاحات دارند.
به گفته بزرگزاده، گروههایی متشکل از دانشگاهیان، متخصصان فنی و مهندسی، بخش خصوصی، مدیران دولتی و کارشناسان در حال بررسی راهکارهایی برای کمک به توسعه ایران هستند و انتظار میرود همه نهادها و مردم نیز در مطالبهگری برای اصلاح مسیر توسعه مشارکت کنند.
اقتصاد سیاسی نیازمند اصلاح است
بزرگزاده در ادامه با اشاره به مفهوم اقتصاد سیاسی اظهار کرد: منظور از اقتصاد سیاسی، نحوه ارتباط سیاست با منابع و منافع عمومی است؛ به بیان ساده، چگونگی تصمیمگیری مدیران درباره تخصیص منابع و فرصتهای اقتصادی.
وی تصریح کرد: ریلگذاری توسعه در کشور نیازمند اصلاح اساسی است و روند شکلگیری پروژهها و تصمیمات توسعهای نیز باید مورد بازنگری قرار گیرد؛ زیرا بخشی از مشکلات امروز ناشی از همین شیوه تصمیمگیری است.
توسعه نباید در چند شهر متمرکز بماند
بزرگزاده با انتقاد از تمرکز فرصتهای اقتصادی و توسعهای در چند کلانشهر کشور، گفت: یکی از ضعفهای جدی نظام توسعه ایران، بیتوجهی به توزیع عادلانه فضایی فرصتهاست. به گفته وی، بخش عمده فرصتهای سرمایهگذاری، اشتغال، کسبوکار و اجرای پروژههای بزرگ طی سالهای گذشته در تهران و چند شهر مهم از جمله اصفهان، تبریز، مشهد و شیراز متمرکز شده است؛ در حالی که ایران تنها به این چند شهر محدود نمیشود.
وی تأکید کرد: اگر باور داریم همه جای ایران سرای ایرانیان است، باید فرصتهای توسعه نیز میان همه استانها و مناطق کشور توزیع شود. از نگاه او، بیش از ۹۰ میلیون ایرانی باید از فرصتهای برابر برای توسعه برخوردار باشند و نباید تصور شود تنها ساکنان چند کلانشهر در اولویت برنامههای توسعهای قرار دارند.
توسعه باید متناسب با ظرفیت سرزمین باشد
سخنگوی صنعت آب کشور با اشاره به اصول توسعه پایدار اظهار کرد: هر تصمیم توسعهای باید متناسب با ظرفیتهای طبیعی و محیطزیستی هر منطقه اتخاذ شود.
وی توضیح داد: تابآوری سرزمین به معنای توان یک منطقه برای پذیرش فعالیتهای جدید بدون ایجاد آسیبهای جبرانناپذیر به منابع طبیعی، آب، خاک و محیطزیست است.
به گفته بزرگزاده، اگر اقلیم یک منطقه یا پایداری منابع زیستی آن اجازه توسعه بیشتر را نمیدهد، نباید صرفاً بر اساس فشارها، لابیها یا تصمیمات مقطعی، بارگذاری جدیدی بر آن منطقه تحمیل شود؛ زیرا چنین تصمیماتی در نهایت به زیان همان منطقه و حتی کل کشور خواهد بود.
وی افزود: اکنون برخی شهرهای بزرگ کشور با پدیده «افزونگی توسعه» یا همان بارگذاری بیش از ظرفیت روبهرو هستند؛ یعنی میزان جمعیت، صنعت و فعالیت اقتصادی در آنها از توان طبیعی آن مناطق فراتر رفته است.
کمآبی، آلودگی هوا و فرونشست؛ پیامد تمرکز توسعه
بزرگزاده با اشاره به برخی پیامدهای این تمرکز توسعه گفت: در زمستان و همزمان با وقوع پدیده وارونگی دما، آلودگی هوای اصفهان حتی در برخی مقاطع از تهران نیز شدیدتر میشود؛ موضوعی که نشان میدهد ظرفیت زیستمحیطی این شهر تحت فشار قرار گرفته است.
وی همچنین با اشاره به وضعیت منابع آبی مشهد اظهار کرد: این کلانشهر امروز دستکم به اندازه تهران و حتی در برخی شاخصها بیش از تهران با تنش و کمآبی مواجه است.
سخنگوی صنعت آب کشور در ادامه به استان فارس اشاره کرد و گفت: آثار فرونشست زمین حتی در محدوده تخت جمشید نیز قابل مشاهده است. وی توضیح داد فرونشست زمین به معنای پایین رفتن تدریجی سطح زمین بر اثر برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی است؛ پدیدهای که علاوه بر تهدید زیرساختها، میتواند آثار تاریخی و میراث فرهنگی را نیز با خطر جدی مواجه کند.
بزرگزاده تأکید کرد: این نمونهها نشان میدهد ادامه روند فعلی توسعه و تمرکز امکانات در چند نقطه کشور ضرورتی ندارد و میتوان با اصلاح سیاستها، مسیر متفاوتی را دنبال کرد.
انحصار در اقتصاد، زمینهساز فساد است
وی در بخش دیگری از سخنان خود با انتقاد از انحصار در اقتصاد گفت: هیچ ضرورتی ندارد اقتصاد کشور بر پایه انحصار اداره شود.
بزرگزاده اظهار کرد: در سراسر جهان، فارغ از تفاوت نظامهای سیاسی، فرهنگی یا مذهبی، تعارض منافع یکی از مهمترین مصادیق فساد شناخته میشود و انحصار اقتصادی نیز از دیگر مصادیق فساد است؛ در مقابل، رقابت سالم یکی از روشنترین جلوههای عدالت اقتصادی محسوب میشود.
به گفته وی، حرکت به سمت اقتصاد رقابتی و کاهش انحصارها میتواند زمینه توزیع بهتر فرصتها، افزایش بهرهوری و ارتقای عدالت را فراهم کند.
اجماع ملی باید به اصلاحات ساختاری منجر شود
سخنگوی صنعت آب کشور با اشاره به شکلگیری همبستگی اجتماعی در جریان جنگ، اظهار کرد: پس از جنگ ۱۲ روزه نیز نوعی اجماع ملی در کشور شکل گرفت، اما آن فرصت به بهترین شکل مورد استفاده قرار نگرفت.
وی افزود: اکنون نیز پس از جنگ اخیر، دوباره سرمایه اجتماعی و همبستگی ملی ارزشمندی ایجاد شده است و این ظرفیت باید به پشتوانهای برای انجام اصلاحات اساسی تبدیل شود.
بزرگزاده تأکید کرد: بهترین پاداشی که میتوان برای ایران در نظر گرفت، اصلاح ریلگذاری توسعه، رفع انحصارهای اقتصادی، توزیع عادلانه فرصتها و حرکت به سمت توسعه متوازن است؛ اقداماتی که میتواند کشور را در جایگاهی قرار دهد که شایسته آن است.
فرصت پساجنگ، مسئولیتی برای همه ارکان کشور
وی با اشاره به تحولات روزهای اخیر اظهار کرد: اگرچه در ابتدای جنگ، کشور روزهای تلخی را با شهادت رهبر معظم انقلاب، جمعی از فرماندهان و هموطنان پشت سر گذاشت، اما در ادامه نیز موفقیتها و دستاوردهایی حاصل شد و اکنون باید از فضای ایجادشده برای پیشبرد منافع ملی استفاده کرد.
بزرگزاده ابراز امیدواری کرد: روند مذاکرات نیز در جهت تأمین منافع کشور به نتایج مطلوب برسد و تأکید کرد همه باید از فرصت پساجنگ برای تقویت ایران بهره بگیرند.
وی خاطرنشان کرد: دولت، مجلس، قوه قضاییه، دانشگاهها، بخش خصوصی، رسانهها و نخبگان هر کدام سهمی در این مسیر دارند و باید با همکاری یکدیگر کیفیت حکمرانی را ارتقا دهند.
راهی جز اصلاح حکمرانی وجود ندارد
سخنگوی صنعت آب کشور در پایان با تأکید بر اینکه کشور نیازمند بهبود سامانههای تصمیمگیری و تصمیمسازی است، اظهار کرد: اصلاح حکمرانی دیگر یک انتخاب نیست، بلکه ضرورتی اجتنابناپذیر برای آینده ایران محسوب میشود.
وی گفت: اقتصاد سیاسی کشور باید از وضعیت نابسامان فعلی فاصله بگیرد و با اصلاح سازوکارهای تصمیمگیری، اصلاح ریلگذاری توسعه، توزیع عادلانه فرصتها، بهرهگیری از ظرفیت همه مناطق کشور و استفاده از سرمایه اجتماعی ایجادشده در دوران پساجنگ، زمینه جهشی بزرگ برای آینده ایران فراهم شود.
بزرگزاده تأکید کرد: همانگونه که برخی ملتها توانستند از دل بحرانهای بزرگ تاریخی مسیر پیشرفت را آغاز کنند، ایران نیز این ظرفیت را دارد که با تصمیمهای درست، استفاده از توان کارشناسی و مشارکت همه بخشهای جامعه، دوران پساجنگ را به نقطه آغاز تحولی پایدار در توسعه کشور تبدیل کند.