به گزارش خبرنگار مهر، پس از شکست مذاکرات صلح اسلام‌آباد میان ایران و آمریکا، نیروی دریایی ایالات متحده از روز دوشنبه، ۲۴ فروردین‌ماه با ایجاد محدودیت و اختلال در عبور و مرور آزاد کشتی‌ها در تنگه هرمز، یکی از مهم‌ترین آبراه‌های بین‌المللی جهان، وارد فاز تازه‌ای از فشارهای دریایی علیه تهران شد؛ اقدامی که اگرچه با هدف تشدید فشار اقتصادی بر ایران طراحی شده بود، اما در عمل بار دیگر اهمیت ظرفیت‌های مغفول‌مانده زمینی و ریلی کشور را برجسته کرد.

تحولات اخیر نشان داد ایران بیش از هر زمان دیگری نیازمند فعال‌سازی مزیت ژئوپلیتیکی کم‌نظیر خود در چهارراه اتصال شرق، غرب، شمال و جنوب جهان است، مزیتی راهبردی که در صورت بهره‌برداری صحیح می‌تواند کشور را به محور اصلی ترانزیت منطقه بدل کند. با این حال، طی سال‌های گذشته بخشی از این ظرفیت عظیم به دلیل تعلل، ضعف برنامه‌ریزی و کندی اجرای پروژه‌های زیرساختی بلااستفاده باقی مانده است.

در این میان، پروژه‌های کلیدی همچون راه‌آهن رشت ـ آستارا، مسیر چابهار ـ زاهدان، تکمیل کریدور شمال ـ جنوب و توسعه اتصال جاده‌ای و ریلی با کشورهای همسایه، از جمله طرح‌هایی هستند که می‌توانستند در سال‌های گذشته به بهره‌برداری کامل برسند، اما روند اجرای آنها با تأخیرهای جدی مواجه شد؛ تأخیرهایی که هزینه‌های اقتصادی و ژئوپلیتیکی آن امروز بیش از گذشته نمایان شده است.

رهبر شهید انقلاب نیز طی سال‌های گذشته بارها بر ضرورت تکمیل کریدورهای ترانزیتی و استفاده از موقعیت ممتاز جغرافیایی ایران تأکید کرده بودند. ایشان با اشاره به اهمیت راهبردی محور شمال ـ جنوب فرموده بودند: «شمال کشور ما به مجموعه‌ای از کشورها متصل است که به اروپا و دیگر مناطق منتهی می‌شود و جنوب نیز به دریا، اقیانوس هند و مجموعه عظیم آسیا راه دارد؛ ما در میانه این مسیر قرار داریم و این یک اولویت زیرساختی است.»

اکنون و در شرایطی که فشارهای دریایی در تنگه هرمز افزایش یافته، اهمیت این هشدارها بیش از هر زمان دیگری آشکار شده است. اگر شبکه ریلی و جاده‌ای ایران در دهه‌های گذشته با سرعت و دقت بیشتری توسعه می‌یافت، امروز بخش قابل توجهی از تجارت منطقه و منافع اقتصادی کشورهای پیرامونی به مسیرهای ترانزیتی ایران گره می‌خورد؛ وضعیتی که می‌توانست هرگونه اقدام خصمانه برای محدودسازی ایران را با مقاومت جدی بازیگران منطقه‌ای مواجه کند.

ضرورت توسعه کریدورهای زمینی در معادلات تجاری با کشورهای همسایه

تجربه روزهای اخیر نیز نشان داده است هرگونه اختلال در تنگه هرمز بلافاصله بازارهای جهانی انرژی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. افزایش قیمت نفت و نگرانی از اختلال در زنجیره تأمین جهانی، تنها بخشی از پیامدهای این تحولات بوده است؛ موضوعی که بار دیگر نقش تعیین‌کننده ایران در معادلات انرژی و تجارت جهانی را برجسته می‌کند.

در همین چارچوب، پاکستان با اقدامی راهبردی، از بازگشایی ۶ مسیر تجاری زمینی کلیدی برای انتقال کالا به ایران خبر داده است، تصمیمی که می‌تواند بخشی از محدودیت‌های دریایی موجود را خنثی کند. بر اساس گزارش‌ها، حدود ۳ هزار کانتینر که به دلیل محدودیت‌های ایجاد شده در خلیج فارس، به‌ویژه در بندر کراچی متوقف مانده بودند، اکنون از طریق مسیرهای زمینی راهی ایران خواهند شد.

این تحول در حالی رخ داده که دونالد ترامپ طی روزهای اخیر مدعی شده بود ایران از نظر مالی تحت فشار شدید قرار دارد و برای بازگشایی مسیرهای دریایی به منابع نقدی نیازمند است. با این حال، فعال شدن کریدورهای زمینی جدید از سوی پاکستان، عملاً نشان می‌دهد مسیرهای جایگزین برای تجارت با ایران همچنان قابل دسترس است و سناریوی محاصره کامل اقتصادی با موانع جدی روبه‌رو خواهد شد.

فرصت در خشکی؛ فعال شدن ۶ کریدور جدید میان ایران و پاکستان

برخی تحلیلگران بین‌المللی این اقدام اسلام‌آباد را نقطه عطفی در معادلات منطقه‌ای ارزیابی کرده‌اند. به باور آنان، پاکستان با بهره‌گیری از چارچوب‌های قانونی موجود، مسیر تازه‌ای برای تبادل کالا با ایران فراهم کرده و همزمان جایگاه خود را به‌عنوان یک هاب لجستیکی منطقه‌ای تقویت کرده است.

بر پایه این ارزیابی‌ها، چارچوب جدید حمل‌ونقلی بر مبنای توافق‌نامه دوجانبه سال ۲۰۰۸ ایران و پاکستان در حوزه حمل‌ونقل جاده‌ای بین‌المللی طراحی شده و امکان انتقال محموله‌های متوقف‌شده از طریق کامیون، جابه‌جایی بین کانتینری و نظارت گمرکی را فراهم می‌کند. این سازوکار همچنین با تضمین‌های مالی و گمرکی، امنیت تجاری لازم برای فعالان اقتصادی را ایجاد خواهد کرد.

کارشناسان معتقدند تصمیم اخیر پاکستان تنها یک اقدام تجاری نیست، بلکه پیامی روشن درباره تغییر آرایش ژئواکونومیک منطقه محسوب می‌شود. اسلام‌آباد در تلاش است ضمن تقویت تجارت منطقه‌ای، از ظرفیت بندر گوادر و سرمایه‌گذاری‌های زیرساختی چین بهره‌برداری بیشتری کند و همزمان وابستگی خود به مسیرهای پرریسک افغانستان را کاهش دهد.

مجموع این تحولات نشان می‌دهد آینده رقابت‌های منطقه‌ای بیش از گذشته به کریدورها، خطوط ریلی، جاده‌های بین‌المللی و شبکه‌های لجستیکی گره خورده است؛ حوزه‌ای که ایران با وجود برخورداری از مزیت‌های استثنایی، هنوز بخشی از ظرفیت آن را بالفعل نکرده و اکنون زمان جبران این عقب‌ماندگی راهبردی فرا رسیده است.

چرخش تمرکز از بنادر جنوبی به شبکه متوازن حمل‌ونقل کشور

در این رابطه، پیمان سنندجی، رئیس کمیسیون حمل‌ونقل و لجستیک اتاق بازرگانی در گفتگو با خبرنگار مهر درباره آخرین وضعیت حمل‌ونقل کالا و فعال شدن مسیرهای جایگزین تجاری در شرایط فعلی، گفت: با وجود مباحث مربوط به محدودیت‌های دریایی، خوشبختانه ظرفیت بزرگی در بخش خصوصی کشور وجود دارد و با هوشمندی فعالان این حوزه، راهکارهای متعددی برای انتقال کالا طراحی و اجرایی شده است.

وی افزود: در حال حاضر بارهایی که در بندر کراچی قرار دارند، به‌راحتی از طریق بندر کراچی یا بندر قاسم به سمت ریمدان و مرزهای مرتبط میان ایران و پاکستان منتقل می‌شوند و امکان ورود این کالاها به کشور فراهم است. در این مسیر، مرز میرجاوه و ریمدان فعال هستند و از سوی دیگر بندر گوادر پاکستان نیز ظرفیت مناسبی برای جابه‌جایی کالا و ورود اجناس به کشور ایجاد کرده است.

رئیس کمیسیون حمل‌ونقل و لجستیک اتاق بازرگانی بیان کرد: اکنون مسیرهای مختلفی برای واردات کالا فعال است. کالاهایی که به بندر مرسین یا اسکندریه می‌رسند، از همان مسیر قابلیت انتقال به کشور را دارند. همچنین مسیر عراق نیز در دسترس است و از این کریدور نیز برای ورود کالا استفاده می‌کنیم. هم‌اکنون این فرآیند در حال انجام است و مشکل خاصی در این زمینه وجود ندارد.

وی یادآور شد: در مواردی که کالا وارد بندر شده اما امکان انتقال دریایی آن فراهم نیست، محموله‌ها از مسیر زمینی جابه‌جا می‌شوند. همچنین کالاهایی که از هند به برخی بنادر منطقه می‌رسند، می‌توانند از طریق حمل‌ونقل زمینی یا ریلی وارد ایران شوند.

هیچ اختلالی در تأمین کالا وجود ندارد

سنندجی با اشاره به مسیرهای شمالی تجارت کشور گفت: در بخش شمالی نیز مسیرهای ریلی و دریایی فعال شده‌اند. کریدور اوراسیا، مسیر دریای سیاه، بنادر شمالی کشور و همچنین تردد از مسیر قزاقستان، ترکمنستان، روسیه و جمهوری آذربایجان برقرار است و در حال حاضر رفت‌وآمد تجاری در این مسیرها جریان دارد.

وی گفت: با کشورهای همسایه نیز تعاملات مناسبی برقرار است. در حوزه ترکیه حجم قابل توجهی از مبادلات انجام می‌شود و در روزهای اخیر پاکستان نیز به مسیرهای فعال ما اضافه شده است. در این میان، چین نیز یکی از شرکای مهم تجاری ما محسوب می‌شود و حجم بالایی از مراودات ترانزیتی با این کشور برقرار است.

این مقام صنفی تاکید کرد: هوشمندی، دقت نظر و توان اجرایی بخش خصوصی، به‌ویژه شرکت‌های حمل‌ونقل بین‌المللی، سبب شده در همه شرایط برای انتقال بار راهکارهای جدید پیدا شود. فعالان این حوزه با جدیت در حال تلاش هستند و خوشبختانه موفق شده‌اند مسیرهای جایگزین را شناسایی و عملیاتی کنند.

وی با اشاره به ضرورت تنوع‌بخشی به مبادی ورودی کشور اظهار کرد: در سال‌های اخیر تمرکز اصلی کشور بر بنادر جنوبی بوده است، در حالی که نباید امکانات تخلیه و بارگیری تنها در یک منطقه متمرکز شود. این موضوع هم از نظر امنیتی و هم از منظر سرمایه‌گذاری و توسعه زیرساختی اهمیت بالایی دارد.

سنندجی ادامه داد: اتفاقاتی که در جنگ تحمیلی سوم رخ داد، موجب شد قدرت تصمیم‌گیری، یافتن راه‌حل‌های جدید و کاهش تمرکز از جنوب کشور بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرد. امروز بنادر شمالی کشور فعال‌تر شده‌اند و مرزهایی مانند شلمچه و مرز پاکستان نیز ظرفیت بیشتری پیدا کرده‌اند.

وی افزود: حتی معتقدم بندر چابهار با توجه به شرایط موجود و در صورت افزایش امنیت دریایی، می‌تواند به یکی از مهم‌ترین و بهترین بنادر کشور تبدیل شود. این بندر ظرفیت راهبردی بالایی دارد و می‌تواند نقش مهمی در تجارت آینده ایران ایفا کند.

رئیس کمیسیون حمل‌ونقل و لجستیک اتاق بازرگانی در پایان خاطرنشان کرد: در حال حاضر اتفاق مثبتی در کشور رخ داده و بخش خصوصی توانسته است برای شرایط جدید، راه‌حل‌های تازه‌ای ایجاد کند. این ظرفیت می‌تواند در آینده نیز به توسعه تجارت کشور کمک کند.