ایران چگونه میتواند طرح مسیر ترامپ را از انتفاع اقتصادی ساقط کند؟
به گزارش خبرنگار مهر، طرح «مسیر ترامپ» زمینهساز تثبیت حضور بلندمدت نظامی – امنیتی آمریکا در مجاورت مرز راهبردی ایران و ارمنستان است، مسیری که میتواند موازنههای ژئوپلیتیک منطقه را دگرگون کند. طرح «مسیر ترامپ» بر اساس بیانیه مشترک رئیسجمهور آمریکا، رئیسجمهور جمهوری آذربایجان و نخستوزیر ارمنستان در ۸ اوت ۲۰۲۵ مطرح شد.
این طرح دارای همان مختصات «کریدور زنگزور» است، با این تفاوت که بناست توسط یک شرکت آمریکایی احداث شده و به مدت ۹۹ سال در اجاره آن باقی بماند. این مسئله در عمل به معنای تضمین حضور رسمی و بلندمدت آمریکا در منطقه راهبردی قفقاز، بهویژه در مجاورت مرز حیاتی ایران و ارمنستان خواهد بود.
بر اساس توافق صورتگرفته میان مارکو روبیو وزیر امور خارجه آمریکا و آرارات میرزویان وزیر امور خارجه ارمنستان در ژانویه ۲۰۲۶، آمریکا ۷۴ درصد و ارمنستان ۲۶ درصد از سهام شرکت توسعه «TRIPP» را در اختیار خواهند داشت و مدیریت و تأمین امنیت این مسیر نیز به این شرکت واگذار میشود. بدینترتیب، بستر حضور امنیتی آمریکا، هرچند در قالب یک شرکت امنیتی خصوصی در مجاورت مرزهای ایران فراهم خواهد شد.
در مقابل، برخی معتقدند این مسیر میتواند فرصتی ترانزیتی و تجاری برای ایران ایجاد کند؛ استدلالی که بر استفاده تاریخی ایران از این مسیر پیش از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی استوار است. با این حال، شرایط سیاسی و امنیتی قفقاز جنوبی در مقطع کنونی بهطور بنیادین تغییر کرده و بازیگر اصلی این پروژه با اهداف کلان ژئوپلیتیک، امنیتی و اقتصادی در پی راهاندازی آن است.
از آنجا که این مسیر در یکی از حساسترین مناطق ژئوپلیتیک و ژئواکونومیک اوراسیا و در مجاورت منافع راهبردی ایران، روسیه و چین قرار دارد، کنترل آن میتواند به ابزاری برای اعمال فشار بر این سه بازیگر تبدیل شود. بر این اساس، هدف اصلی این پروژه نه تسهیل تجارت منطقهای، بلکه تأمین منافع ژئوپلیتیک و ژئواکونومیک آمریکا در اوراسیای مرکزی ارزیابی میشود. در چنین چارچوبی، بهرهبرداری آزاد و بدون مانع ایران از این مسیر با تردیدهای جدی روبهرو خواهد بود.
آمریکا در سالهای اخیر تلاش کرده است با بهرهگیری از ابزارهای فشار در حوزههای دریایی، مانع از تجارت خارجی ایران، بهویژه صادرات نفت به چین شود. هرچند مطابق حقوق بینالملل، مسیرهای تجاری دریایی باید آزاد و بدون مانع باشند، اما واشنگتن با توسل به توقیف کشتیها و اعمال فشارهای ثانویه، بهدنبال محدودسازی تعاملات اقتصادی ایران بوده است. با این حال، بهدلیل توان بازدارندگی دریایی ایران، از تشدید این اقدامات پرهیز کرده است.
در همین زمینه، مارکو روبیو در جلسه کمیته روابط خارجی سنای آمریکا در اول فوریه ۲۰۲۶ تصریح کرد: «ایرانیها توانایی انجام مقابله و انتقامگیری با کشتیها را دارند.» با وجود این توان بازدارندگی، برخی نفتکشهای مرتبط با ایران در مقاطع مختلف توقیف شدهاند. از این منظر، اگر ایران بدون برخورداری از ابزارهای متقابل، بخش قابل توجهی از تجارت خود با کشورهای متصل به مسیر ترامپ را به این کریدور وابسته کند، این مسیر میتواند کارکردی مشابه یک «گلوگاه راهبردی» علیه ایران پیدا کند؛ مشابه نقشی که تنگه هرمز در معادلات ژئوپلیتیک منطقه ایفا میکند.
در چنین شرایطی که آمریکا از اعمال فشار و تهدید علیه ایران دریغ نمیکند، وابستهسازی تجارت خارجی کشور به مسیری که مدیریت و امنیت آن در اختیار یک شرکت آمریکایی است، با ملاحظات جدی در حوزه منافع ملی همراه خواهد بود. آمریکا در صورت در اختیار داشتن مدیریت این مسیر، میتواند از ابزارهایی نظیر بازرسیهای طولانی، وضع عوارض سنگین، الزام به اخذ مجوزهای خاص، ممنوعیت عبور بدون اطلاع قبلی یا حتی انسداد کامل مسیر استفاده کند؛ اقداماتی که میتواند تجارت ایران با ارمنستان و همچنین مسیرهای ترانزیتی عبوری از خاک ایران را با بیثباتی مواجه سازد.
از سوی دیگر، اجرای این طرح میتواند جایگاه ژئوپلیتیک ایران در کریدور شمال ـ جنوب را نیز با مخاطره روبهرو کند. ایران پیش از این نیز پس از جنگ دوم قرهباغ و تغییر موازنه میدانی به نفع باکو، در استفاده از شاخه عبوری جمهوری آذربایجان در کریدور شمال ـ جنوب با چالشهایی مواجه بوده و در مواردی، اختلال در عبور کامیونهای ترانزیتی ایرانی گزارش شده است. این وضعیت در حالی رخ داده که جمهوری آذربایجان برای ارتباط با منطقه نخجوان و ترکیه همچنان به مسیر ایران وابسته است.
در صورت احداث مسیر «TRIPP» و کاهش وابستگی باکو به ایران برای اتصال به نخجوان و ترکیه، اهرمهای متقابل تهران در حوزه ترانزیت بهطور محسوسی تضعیف خواهد شد. افزون بر این، اگر برنامه آمریکا برای ارتقای جایگاه کشورهای قفقاز جنوبی در ساختارهای غربی، از جمله نزدیکی به ناتو یا تبدیل شدن به متحدان اصلی غیرعضو ناتو تحقق یابد، دامنه همکاریهای ترانزیتی ایران با این کشورها نیز محدودتر خواهد شد.
با توجه به این مجموعه تهدیدات، ضروری است دولت جمهوری اسلامی ایران ضمن اعلام موضع رسمی درباره مخالفت با این طرح، از هرگونه تثبیت حضور اقتصادی ـ امنیتی آمریکا در مجاورت مرزهای راهبردی خود جلوگیری کند. در این چارچوب، تسریع در اجرای پروژههای زیربنایی از جمله راهآهن کلاله ـ جلفا میتواند کریدورهای جایگزین را فعال کرده و مسیرهای پیشنهادی رقیب را از مزیت اقتصادی ساقط کند.
همچنین عدم بهرسمیت شناختن توافق مربوط به مسیر ترامپ از سوی ایران و افزایش هزینههای سیاسی پذیرش حضور آمریکا در ارمنستان، میتواند در بلندمدت از شکلگیری تهدیدات ساختاری علیه منافع و امنیت ملی کشور جلوگیری کرده و قدرت چانهزنی تهران در معادلات ژئوپلیتیک قفقاز را حفظ کند.