تحولات چند سال اخیر در حوزه‌ ارزهای دیجیتال، استیبل‌ کوین‌ها و پول‌ دیجیتال بانک مرکزی (CBDC) فقط یک روند تکنولوژیک نیست؛ مستقیماً به قلب نظام پولی بین‌الملل و جایگاه دلار آمریکا گره خورده است. دلاری که از پایان جنگ جهانی دوم ستون اصلی نظام مالی جهانی بوده، امروز با موجی از نوآوری‌های دیجیتال مواجه می‌باشد؛ موجی که هم می‌تواند نقش آن را تقویت نماید و هم به‌ تدریج آن را در یک نظام چند قطبی‌تر حل کند.

در این فضا، پرسش اصلی این است:

دلار در عصر ارزهای دیجیتال و CBDC چه جایگاهی پیدا می‌کند؟ تقویت می‌گردد، تضعیف می‌شود یا صرفاً شکل جدیدی به خود می‌گیرد؟

جایگاه سنتی دلار در نظام مالی جهانی

برای فهم آینده، ابتدا باید جایگاه فعلی دلار را بشناسیم. در دهه‌های گذشته، دلار مهمترین ارز ذخیره‌ جهانی، ارز فاکتورگذاری تجارت و واحد مرجع در بازارهای مالی بین‌المللی بوده است. برآوردها نشان می‌دهد که:

• حدود ۵۸٪ ذخایر ارزی رسمی جهان به دلار نگهداری می‌شود و این سهم هنوز با فاصله‌ زیاد بالاتر از یورو، ین و سایر ارزها قرار دارد.
• در فاکتورگذاری تجارت جهانی، بیش از نیمی از قراردادها به دلار قیمت‌گذاری می‌شوند، حتی در مواردی که هیچ‌ یک از دو طرف معامله، کشور آمریکا نیستند.

این جایگاه، به آمریکا «مزیت هژمونیک» می‌دهد: امکان تأمین مالی ارزان‌تر، قدرت اعمال تحریم‌های مالی و نفوذ عمیق در سازوکار پرداخت‌ جهانی. طبیعی است که هر تحولی در فناوری پول، به‌ طور مستقیم این جایگاه را به چالش می‌کشد یا دست‌ کم شکل آن را تغییر می‌دهد.

ظهور ارزهای دیجیتال و پول دیجیتال بانک مرکزی (CBDC)

تمایز میان رمزارزها، استیبل‌ کوین‌ها و CBDC

در عصر دیجیتال، سه دسته‌ اصلی از دارایی‌های پولی نوظهور را می‌توان از هم تفکیک کرد:

1. رمزارزهای غیرمتمرکز مانند بیت‌ کوین و اتریوم که پشتوانه‌ دولتی ندارند و بیشتر به‌عنوان دارایی سفته‌ بازانه یا ابزار ذخیره‌ ارزش شناخته می‌شوند.
2. استیبل‌ کوین‌ها که معمولاً به یک ارز معتبر مانند دلار متصل‌اند و برای پرداخت‌های سریع و نقل‌وانتقال در پلتفرم‌های مختلف استفاده می‌گردند.
3. پول دیجیتال بانک مرکزی (CBDC) که نسخه‌ دیجیتال پول رسمی هر کشور است؛ یعنی بدهی مستقیم بانک مرکزی به عموم مردم، با پشتوانه‌ حاکمیت پولی آن کشور.

CBDCها از نگاه سیاست‌گذاران، پاسخی به چند نیاز همزمان‌اند: ارتقاء کارایی پرداخت‌ها، کاهش هزینه‌های انتقال پول، مقابله با سلطه‌ پلتفرم‌های خصوصی و حفظ حاکمیت پولی در برابر رمزارزها و استیبل‌ کوین‌ها.

وضعیت جهانی CBDC و موج آزمایش‌ها

ده‌ها کشور در حال پژوهش، آزمایش یا پیاده‌سازی CBDC هستند؛ از اقتصادهای پیشرفته تا اقتصادهای نوظهور. برخی کشورها مانند چین وارد مراحل اجرایی گسترده شده‌اند، برخی در مرحله‌ آزمایشی‌اند و برخی (از جمله آمریکا) هنوز در مرحله‌ بررسی و طراحی هستند.

این پرسش اکنون به‌ طور جدی مطرح است که اگر CBDCها در مقیاس بزرگ پیاده شوند، نقش دلار در نظام پرداخت و ذخایر ارزی جهانی چه تغییری خواهد کرد؟

نقش دلار در عصر ارزهای دیجیتال خصوصی و استیبل‌ کوین‌ها

پیش از ورود به CBDC، باید به یک واقعیت مهم اشاره کرد: بخش بزرگی از اکوسیستم ارزهای دیجیتال، هم‌اکنون بر پایه‌ دلار می‌چرخد. ارزش‌گذاری بیت‌ کوین و سایر رمزارزها عموماً بر حسب دلار است و استیبل‌ کوین‌های مبتنی بر دلار (مثل USDT و USDC) سهم غالب بازار را در اختیار دارند.

این وضعیت دو پیام روشن دارد:

• از یک سو، حتی در دنیای رمزارزهای غیرمتمرکز، دلار عملاً «واحد حساب» غالب است.
• از سوی دیگر، زیرساخت پرداخت و نگهداری این دارایی‌ها دیگر الزماً در کنترل مستقیم نظام بانکی سنتی آمریکا نیست، بلکه بخشی از آن در صرافی‌ها، کیف‌پول‌ها و پلتفرم‌های بین‌المللی مستقر شده است.

بنابراین، ارزهای دیجیتال خصوصی لزوماً به معنای کنار رفتن دلار نیستند؛ بلکه بیشتر به معنای انتقال بخش‌هایی از نقش دلار به زیرساخت‌هایی خارج از نظام سنتی بانکی و پرداختی هستند.

پول دیجیتال بانک مرکزی آمریکا (Digital Dollar) و آینده نقش دلار

بحث‌های داخلی آمریکا درباره CBDC و «دلار دیجیتال»

در آمریکا طی سال‌های اخیر، بحث درباره‌ ایجاد CBDC یا همان «دلار دیجیتال» شدت گرفته است. نهادهای مختلف سیاست‌گذاری و پژوهشی در حال بررسی این سؤال‌اند که:

آیا ایجاد CBDC می‌تواند مزایای کافی نسبت به سیستم کنونی پرداخت مبتنی بر دلار نقدی، حساب‌های بانکی و شبکه‌های کارتی داشته باشد یا نه؟

در تحلیل‌ها چند محور کلیدی دیده می‌شود:

• یک CBDC دلاری می‌تواند امن‌ترین دارایی دیجیتال برای عموم مردم باشد؛ چون مستقیماً بدهی بانک مرکزی است و ریسک اعتباری ندارد.
• طراحی نادرست می‌تواند به انتقال سپرده‌ها از بانک‌های تجاری به بانک مرکزی منجر شود و پیامدهایی برای ثبات نظام بانکی داشته باشد.
• در سطح بین‌المللی، دلار دیجیتال می‌تواند ابزار جدیدی برای حفظ یا حتی تقویت نقش دلار در پرداخت‌های فرامرزی باشد.

آیا CBDC می‌تواند سلطه‌ دلار را تهدید کند؟

پژوهش‌های بین‌المللی نشان می‌دهد که خود CBDC، به‌ تنهایی تهدیدی فوری برای نقش مسلط دلار نیست. نقش یک ارز جهانی بیشتر به عواملی مانند اندازه‌ اقتصاد، عمق بازارهای مالی، اعتماد به حاکمیت حقوقی و ثبات سیاسی وابسته است تا صرفاً شکل فنی پول.

با این حال، CBDCها می‌توانند دو اثر مهم داشته باشند:

1. ایجاد مسیرهای پرداخت جایگزین که لزوماً از شبکه‌های دلاری سنتی (مانند سوئیفت و بانک‌های کارگزار آمریکایی) عبور نمی‌کنند.
2. تسهیل استفاده از ارزهای دیگر در تجارت و ذخایر، به‌ ویژه اگر چند کشور به‌ صورت هماهنگ، سیستم‌های چندارزی و پلتفرم‌های مشترک پرداخت دیجیتال ایجاد نمایند.

به بیان دیگر، CBDC فی‌نفسه دلار را «برکنار» نمی‌کند، اما می‌تواند شرایطی را فراهم نماید که کشورها آسان‌تر از گذشته بخشی از وابستگی خود به دلار را کاهش دهند.

سناریوهای تقویت نقش دلار با توسعه‌ CBDC

دلار دیجیتال به‌عنوان استاندارد طلایی پرداخت دیجیتال

در یکی از سناریوهای محتمل، آمریکا با طراحی یک دلار دیجیتال امن، مقیاس‌پذیر و سازگار با استانداردهای بین‌المللی، می‌تواند نقش دلار را نه‌تنها حفظ، بلکه در سطح زیرساختی تقویت کند. در این سناریو:

• بانک مرکزی آمریکا، همراه با نهادهای خصوصی، شبکه‌ای برای پرداخت‌های سریع و کم‌هزینه دلاری ایجاد می‌کند؛
• این شبکه به‌ صورت گسترده در بانک‌ها، فین‌تک‌ها و پلتفرم‌های بین‌المللی ادغام می‌شود؛
• دلار دیجیتال به مرجع اصلی تسویه‌ معاملات بین‌المللی در قالب CBDC تبدیل می‌گردد.

در چنین حالتی، حتی اگر ارزها و CBDCهای دیگر هم رشد کنند، دلار همچنان «ستون فقرات» بسیاری از تراکنش‌های بین‌المللی باقی می‌ماند؛ فقط اینبار نه روی شبکه‌های سنتی، بلکه در قالب پروتکل‌های دیجیتال جدید.

هم‌زیستی CBDCهای دیگر با ساختار دلاری

سناریوی تقویت نقش دلار لزوماً به انحصار مطلق هم نیاز ندارد. بسیاری از مدل‌های پیشنهادی نشان می‌دهند که CBDCهای ملی دیگر کشورها هم می‌توانند در چارچوبی کار کنند که دلار همچنان ارز مرجع و واحد حساب اصلی در معاملات عمده‌ جهانی باشد؛ چیزی شبیه به آنچه امروز در بازارهای مالی می‌بینیم. در این حالت، CBDCها عمدتاً نقش بهبوددهنده‌ کارایی داخلی و منطقه‌ای دارند، در حالی که دلار (نقدی، حسابی یا دیجیتال) در سطح بین‌الملل محوریت خود را حفظ می‌کند.

سناریوهای تضعیف تدریجی نقش دلار در سایه‌ CBDCها

عبور تدریجی به سمت نظام پولی چند قطبی

از سوی دیگر، برخی تحلیل‌ها نشان می‌دهند که ترکیب عوامل زیر می‌تواند به تضعیف تدریجی سهم دلار در نظام پولی بین‌الملل منجر شود:

• سیاست‌های تجاری و مالی پرریسک و کاهش اعتماد به پایداری اقتصادی بلند مدت آمریکا؛
• توسعه‌ CBDCهای قدرتمند در اقتصادهای بزرگ دیگر؛
• ایجاد پلتفرم‌های مشترک پرداخت دیجیتال میان کشورهایی که می‌خواهند وابستگی خود به شبکه‌ دلاری را کمتر کنند.

هم‌اکنون نیز سهم دلار در ذخایر ارزی از اوج تاریخی خود فاصله گرفته و هرچند هنوز در سطح بالا قرار دارد، نشانه‌هایی از تنوع‌بخشی تدریجی به سمت سایر ارزها دیده می‌شود.

CBDCها در این فرآیند یک ابزار جدید فراهم می‌کنند: اگر مثلاً چند کشور بزرگ، پرداخت‌های دو جانبه‌ تجاری خود را از طریق پلتفرم‌های مبتنی بر CBDC و به ارزهای خودشان تسویه کنند، نیاز عملی به دلار در بخشی از تجارت کاهش می‌یابد؛ حتی اگر نقش آن در بازارهای مالی جهانی همچنان پررنگ باشد.

اثر «سلاح‌سازی دلار» بر انگیزه‌ تنوع‌بخشی

یکی از مباحث مطرح در پژوهش‌های حقوقی و اقتصادی این است که استفاده‌ گسترده‌ آمریکا از زیرساخت دلار برای اعمال تحریم‌های مالی، برخی کشورها را به فکر ایجاد مسیرهای پرداخت مستقل انداخته است.

CBDC و پلتفرم‌های جدید پرداخت ممکن است این امکان را بدهند که بخشی از تراکنش‌ها خارج از حوزه‌ نفوذ سیستم‌های تحت سلطه‌ دلار انجام شود. اگر چنین روندی گسترش یابد، می‌تواند در بلند مدت به کاهش تدریجی «قدرت ویژه‌ دلار» منجر شود؛ هرچند این فرآیند، کند و مرحله‌ای خواهد بود، نه ناگهانی.

چالش‌ها و فرصت‌های سیاست‌گذاران آمریکایی

در مواجهه با این تحولات، سیاست‌گذاران آمریکا با یک معادله‌ چند متغیره روبه‌رو هستند:

• از یک سو، تأخیر زیاد در ورود به حوزه‌ CBDC می‌تواند باعث شود دیگران قواعد بازی را تعریف کنند؛
• از سوی دیگر، شتاب‌زدگی در طراحی دلار دیجیتال بدون توجه به پیامدهای بانکی، حریم خصوصی و ثبات مالی، خود می‌تواند ریسک‌های جدیدی ایجاد نماید.

چالش اصلی این است که چگونه می‌توان یک دلار دیجیتال طراحی کرد که هم نوآورانه و رقابتی باشد و هم مزیت‌های ساختاری نظام پولی آمریکا و نقش بین‌المللی دلار را حفظ کند. این طراحی باید به سؤال‌هایی درباره:

• سطح ناشناس‌بودن تراکنش‌ها،
• نحوه‌ تعامل با بانک‌های تجاری،
• چارچوب‌های نظارتی بین‌المللی،
• و سازوکارهای مقابله با استفاده‌ مجرمانه از CBDC

پاسخ بدهد، بدون آنکه جذابیت استفاده‌ مشروع از دلار دیجیتال را از بین ببرد.

دلار در مسیر گذار به نظام دیجیتال و چند قطبی

در عصر ارزهای دیجیتال و پول دیجیتال بانک مرکزی، دلار نه به‌ سرعت از صحنه‌ اصلی کنار می‌رود و نه بدون تغییر، نقش پیشین خود را حفظ می‌کند. واقعیت میان این دو سر طیف قرار دارد:

• ساختارهای عمیق اقتصادی، مالی و حقوقی هنوز به نفع دلار هستند و در کوتاه‌ مدت، جایگزینی کامل آن واقع‌بینانه به نظر نمی‌رسد؛
• در عین حال، CBDCها، استیبل‌ کوین‌ها و پلتفرم‌های پرداخت جدید، ابزارهایی در اختیار دیگر کشورها می‌گذارند تا بخشی از وابستگی خود به زیرساخت دلاری را کاهش دهند و به سمت یک نظام پولی متنوع‌تر حرکت کنند.

در این میان، مسیر آینده‌ نقش دلار تا حد زیادی به انتخاب‌های سیاست‌گذاران آمریکایی در طراحی و پیاده‌سازی دلار دیجیتال، نحوه‌ برخورد با نوآوری‌های مالی و نوع استفاده از قدرت مالی در عرصه‌ سیاست خارجی بستگی دارد. اگر این انتخاب‌ها با نگاه بلند مدت و درک درست از تحولات فناوری و ژئوپلیتیک همراه باشد، دلار می‌تواند در قالبی جدید (به‌ صورت دیجیتال و در کنار سایر ارزها) همچنان محور اصلی نظام پولی جهان باقی بماند؛ هرچند در یک محیط چند قطبی‌تر و رقابتی‌تر از گذشته.

در نهایت، عصر CBDC به‌ جای آنکه «پایان دلار» باشد، بیشتر نشانه‌ آغاز بازتعریف نقش دلار در جهانی است که پول، مرزهای فیزیکی‌اش را از دست داده و در قالب کد، پروتکل و شبکه بازآفرینی می‌شود.

سوالات متداول درباره‌ نقش دلار در عصر ارزهای دیجیتال و پول‌ دیجیتال بانک‌ مرکزی (CBDC)

۱. آیا پول‌ دیجیتال بانک‌ مرکزی (CBDC) پایان هژمونی دلار در جهان است؟

خیر. حداقل در کوتاه‌ مدت و میان‌ مدت، CBDC به‌ تنهایی نمی‌تواند سلطه‌ دلاری را از بین ببرد. نقش یک ارز جهانی بیشتر به اندازه‌ اقتصاد، عمق و شفافیت بازارهای مالی، ثبات حقوقی و سیاسی و اعتماد جهانی به آن کشور وابسته است تا صرفاً شکل تکنولوژیک پول. با این حال، CBDCها می‌توانند مسیرهای پرداخت جایگزین ایجاد کنند و به کشورها کمک نمایند بخشی از وابستگی خود به زیرساخت‌های دلاری را کاهش دهند؛ به‌ ویژه اگر چند اقتصاد بزرگ به‌ صورت هماهنگ شبکه‌های پرداخت دیجیتال مستقل ایجاد کنند.

۲. تفاوت دلار دیجیتال (CBDC آمریکا) با استیبل‌ کوین‌های دلاری چیست؟

دلار دیجیتال، در صورت راه‌اندازی، بدهی مستقیم بانک‌ مرکزی آمریکا به شهروندان و دارندگان آن خواهد بود؛ یعنی از نظر اعتبار در سطح همان اسکناس دلار قرار می‌گیرد. اما استیبل‌ کوین‌های دلاری، توکن‌هایی هستند که معمولاً توسط نهادهای خصوصی منتشر می‌شوند و ادعا می‌کنند به‌ اندازه‌ توکن‌های در گردش، ذخایر دلاری در حساب‌های بانکی دارند. در استیبل‌ کوین، ریسک ناشر و ریسک نگهداری ذخایر وجود دارد؛ در حالی که در CBDC، ریسک اعتباری در حد ریسک حاکمیت پولی کشور منتشرکننده است.

۳. آیا توسعه‌ CBDC در کشورهای دیگر می‌تواند به کاهش استفاده از دلار در تجارت بین‌الملل منجر شود؟

بله، تا حدی. اگر چند کشور بزرگ از CBDC خود برای تسویه‌ پرداخت‌های دو جانبه یا منطقه‌ای استفاده کنند، بخشی از نیاز به استفاده از دلار در آن کانال‌ها کاهش می‌یابد. به‌عنوان مثال، اگر دو کشور بتوانند از طریق پلتفرم مشترک مبتنی بر CBDC ارزهای خود را مستقیماً با هم مبادله کنند، نیاز به دلار به‌عنوان ارز واسط کاهش می‌یابد. با این حال، برای معاملات بزرگ، بازارهای سرمایه و کالاهای اساسی، دلار احتمالاً تا مدت‌ها نقش پررنگ خود را حفظ خواهد کرد.

منبع:

ww.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0275531922002203