چاقی دیگر به‌عنوان «چند کیلو اضافه‌ وزن» در نظر گرفته نمی‌شود، بلکه یک بیماری مزمن، عودکننده و پیچیده است که امروز بیش از یک‌میلیارد نفر را در سراسر جهان درگیر کرده و با مرگ‌و‌میر بالاتر، دیابت نوع دو، بیماری‌های قلبی‌ـ‌عروقی و برخی سرطان‌ها ارتباط مستقیم دارد. برآوردها نشان می‌دهد اگر روند کنونی ادامه پیدا کند، تعداد افراد مبتلاء به چاقی تا سال‌های آینده تقریباً دو برابر خواهد شد و هزینه‌های درمانی و اقتصادی آن به چندین تریلیون دلار در سال می‌رسد.

سازمان جهانی بهداشت (WHO) در اول دسامبر ۲۰۲۵ برای نخستین‌ بار «راهنمای جهانی استفاده از داروهای GLP-1 در درمان چاقی در بزرگسالان» را منتشر کرده است؛ راهنمایی که از یک‌ سو این داروها را به‌عنوان ابزار مؤثر در مدیریت چاقی معرفی می‌کند و از سوی دیگر تأکید دارد که دارو باید در کنار اصلاح سبک‌ زندگی و مراقبت بلند مدت به کار گرفته شود، نه به‌عنوان راه‌حل سریع و کوتاه‌ مدت.

چاقی؛ بیماری مزمن و چالش سلامت‌ عمومی

چاقی در این مقاله، یک بیماری مزمن، عودکننده و چندعاملی در نظر گرفته شده است، نه صرفاً نتیجه «ضعف اراده» فرد. شاخص توده‌ بدنی (BMI) برابر یا بالاتر از ۳۰ در بزرگسالان، معیار اصلی تعریف چاقی می‌باشد و این وضعیت با افزایش خطر دیابت نوع دو، سکته قلبی و مغزی، فشارخون بالا، بیماری‌ کلیه و برخی سرطان‌ها همراه است.

سازمان جهانی بهداشت تأکید می‌کند که چاقی علاوه بر بار سلامت‌ عمومی، هزینه اقتصادی سنگینی بر دوش کشورها می‌گذارد و اگر اقدام مؤثر صورت نگیرد، هزینه جهانی آن تا سال ۲۰۳۰ به حدود سه تریلیون دلار در سال خواهد رسید. در چنین شرایطی، استفاده منطقی از درمان‌های نوین دارویی، از جمله داروهای خانواده GLP-1، بخشی از یک راهبرد جامع برای کاهش بار بیماری محسوب می‌شود.

داروهای GLP-1 چی هستند و چگونه به درمان چاقی کمک می‌کنند؟

داروهای GLP-1 در واقع «آگونیست‌های گیرنده پپتید شبه‌گلوکاگون-۱» هستند؛ یعنی داروهایی که عملکرد هورمون طبیعی GLP-1 را در بدن تقلید می‌کنند. این هورمون در روده ترشح می‌شود و نقش مهمی در تنظیم قند خون، احساس سیری و سرعت تخلیه معده دارد. با فعال‌شدن گیرنده‌های GLP-1:

• ترشح انسولین در پاسخ به وعده غذایی افزایش می‌یابد؛

• ترشح گلوکاگون (هورمون افزایش‌دهنده قند خون) کاهش پیدا می‌نماید؛

• تخلیه معده کندتر می‌شود و فرد مدت بیشتری احساس سیری می‌کند؛

• در مرکز سیری مغز، پیام‌های کاهش اشتها تقویت می‌شود.

نتیجه این مکانیسم‌ها آن است که فرد با غذای کمتر سیر می‌شود، مصرف کالری کاهش می‌یابد و در طول زمان، کاهش‌ وزنی قابل‌توجه و از نظر بالینی معنادار رخ می‌دهد. در ابتدا این داروها برای درمان دیابت نوع دو عرضه شدند، اما مطالعات بالینی نشان داد که می‌توانند در افراد چاق یا دارای اضافه‌ وزن، حتی بدون دیابت، به کاهش‌ وزن قابل‌ ملاحظه‌ای منجر شوند.

نمونه‌ داروهای GLP-1 مورد توجه در راهنمای جدید

راهنمای سازمان جهانی بهداشت سه داروی اصلی را برای درمان بلند مدت چاقی در بزرگسالان مورد بررسی قرار می‌دهد: لیراگلوتاید، سماگلوتاید و تیرزپاتاید. این داروها با نام‌های تجاری مختلف در جهان عرضه می‌شوند و نتایج کارآزمایی‌های بالینی نشان می‌دهد که:

• لیراگلوتاید معمولاً کاهش‌ وزن در حد ۴ تا ۵ درصد وزن اولیه ایجاد می‌کند؛

• سماگلوتاید در دوزهای مورد استفاده برای درمان چاقی، به کاهش‌ وزن حدود ۱۰ تا ۱۲ درصدی در بازه چند ماه تا حدود یک سال منجر شده است؛

• تیرزپاتاید در برخی مطالعات، کاهش‌ وزن متوسط حدود ۱۵ تا ۱۶ درصد را طی ۱۲ تا ۱۸ ماه نشان داده است؛

با وجود این، لازم است تأکید شود که داده‌های مربوط به آثار بسیار بلند مدت و پیامدهای پس از قطع دارو هنوز محدود می‌باشد و تحقیقات بیشتری در حال انجام است.

مهمترین نکات راهنمای جهانی استفاده از داروهای GLP-1 در درمان چاقی

راهنمای جدید سازمان جهانی بهداشت دو توصیه‌ اصلی و «مشروط» را برای استفاده از داروهای GLP-1 در درمان چاقی بزرگسالان ارائه می‌کند. این راهنما بر چاقی به‌عنوان بیماری مزمن تمرکز دارد و دارو را بخشی از مراقبت مادام‌العمر می‌داند، نه یک مداخله مقطعی.

دو توصیه‌ اصلی برای بزرگسالان مبتلاء به چاقی

بر اساس این سند:

1. استفاده از داروهای GLP-1 برای درمان بلند مدت چاقی در بزرگسالان: این داروها می‌توانند برای افراد بزرگسال مبتلاء به چاقی، به‌ جزء زنان باردار، به‌عنوان درمان دارویی بلند مدت در نظر گرفته شوند؛ به‌ویژه در کسانی که علاوه بر چاقی، با بیماری‌هایی مانند دیابت نوع دو یا بیماری قلبی‌ـ‌عروقی نیز درگیر هستند.

2. ترکیب دارو با مداخلات رفتاری ساختارمند: به بزرگسالانی که داروی GLP-1 دریافت می‌کنند، پیشنهاد می‌شود همزمان در برنامه‌های ساختارمند شامل رژیم غذایی سالم، افزایش فعالیت بدنی و حمایت روانی‌ـ‌رفتاری شرکت کنند، چون ترکیب دارو و اصلاح سبک‌ زندگی، اثر درمان را تقویت و احتمال حفظ کاهش‌ وزن را در بلند مدت افزایش می‌دهد.

چرا توصیه‌ها «مشروط» هستند؟

با وجود اثربخشی قابل‌ قبول داروهای GLP-1 در کاهش‌ وزن و بهبود شاخص‌های متابولیک، سازمان جهانی بهداشت این توصیه‌ها را «مشروط» توصیف می‌کند؛ دلایل اصلی این احتیاط عبارتند از:

• محدود بودن داده‌ها در مورد ایمنی و اثربخشی بسیار بلند مدت؛

• ابهام در مورد پیامدهای قطع دارو و میزان بازگشت وزن؛

• قیمت بالا و دسترسی محدود در بسیاری از کشورها؛

• آمادگی ناکافی نظام‌های سلامت برای تجویز گسترده این داروها؛

• نگرانی از تشدید نابرابری؛ یعنی استفاده بیشتر در میان گروه‌های ثروتمند و دسترسی کمتر گروه‌های کم‌برخوردار.

بنابراین، تصمیم برای تجویز باید فردمحور، مبتنی بر گفتگوی پزشک و بیمار و با توجه به ظرفیت نظام سلامت هر کشور اتخاذ شود.

نقش سبک‌ زندگی سالم در کنار داروهای GLP-1

یکی از پیام‌های کلیدی این راهنما آن است که «دارو به‌ تنهایی مسئله چاقی را حل نمی‌کند». چاقی نتیجه تعامل پیچیده عوامل ژنتیکی، محیطی، تغذیه‌ای، روان‌شناختی و اجتماعی است و اگر محیط زندگی فرد تغییری نکند، اثر دارو نیز محدود خواهد بود.

در نتیجه، حتی در صورت استفاده از داروهای GLP-1، فرد نیاز دارد:

• رژیم غذایی متعادل، کم‌کالری و غنی از سبزیجات، میوه، غلات سبوس‌دار و پروتئین باکیفیت را دنبال کند.

• متناسب با شرایط جسمی، فعالیت بدنی منظم داشته باشد؛ از پیاده‌روی روزانه تا ورزش ساختارمند.

• از حمایت رفتاری و روان‌شناختی بهره‌مند شود؛ مانند مشاوره تغذیه، مشاوره روانشناسی یا شرکت در گروه‌های حمایتی.

مطالعات نشان می‌دهد که ترکیب داروی GLP-1 با مداخلات رفتاری، نه‌تنها کاهش‌ وزن بیشتری ایجاد می‌کند، بلکه احتمال حفظ نتیجه در سال‌های بعد را نیز افزایش می‌دهد. در مقابل، قطع ناگهانی دارو بدون تغییر پایدار در سبک‌ زندگی، با بازگشت تدریجی وزن همراه است.

دسترسی، هزینه و عدالت در بهره‌گیری از داروهای GLP-1

یکی از بخش‌های مهم راهنمای سازمان جهانی بهداشت، بحث عدالت و دسترسی است. پیش‌بینی می‌شود حتی با توسعه تولید، تا سال ۲۰۳۰ کمتر از ده‌ درصد افرادی که از این داروها برای درمان چاقی سود می‌برند، واقعاً به آنها دسترسی داشته باشند. قیمت بالا، ظرفیت محدود نظام‌های سلامت و پوشش ناکافی بیمه‌ای از عوامل اصلی این محدودیت است.

به همین دلیل، به دولت‌ها و سیاست‌گذاران توصیه می‌شود برای گسترش دسترسی عادلانه، راهکارهایی مانند خرید تجمیعی، قیمت‌گذاری پلکانی، صدور مجوز تولید ژنریک و طراحی برنامه‌های حمایتی برای گروه‌های کم‌درآمد را مورد توجه قرار دهند. در غیراینصورت، خطر آن وجود دارد که داروهای GLP-1 به «ابزار لوکس لاغری» برای اقلیت ثروتمند تبدیل شوند، در حالی‌ که بار چاقی بیشتر بر دوش اقشار کم‌برخوردار است.

کمبود جهانی دارو و خطر فرآورده‌های تقلبی

افزایش سریع تقاضا برای داروهای GLP-1 در سال‌های اخیر، به کمبود دوره‌ای برخی از این داروها و در عین‌ حال گسترش فرآورده‌های تقلبی و غیراستاندارد در بازارهای غیررسمی منجر شده است. راهنما هشدار می‌دهد که مصرف فرآورده‌های تقلبی، علاوه بر بی‌اثری، می‌تواند خطرات جدی برای سلامت داشته باشد و تجویز و تأمین دارو باید تنها از مسیرهای رسمی و تحت‌ نظارت صورت بگیرد.

فواید و خطرهای داروهای GLP-1 بر اساس شواهد علمی

بررسی‌های نظام‌مند و کارآزمایی‌های بالینی نشان می‌دهد که داروهای GLP-1 می‌توانند به‌ طور متوسط کاهش‌ وزن قابل‌توجهی ایجاد کنند و در کنار آن، کنترل قند خون، کاهش خطر برخی عوارض قلبی‌ـ‌کلیوی و در برخی گروه‌ها کاهش خطر مرگ زودرس را به همراه داشته باشند.

در عین حال، چند نکته مهم باید در نظر گرفته شود:

• بخش قابل‌توجهی از مطالعات توسط شرکت‌های دارویی تأمین مالی شده و نیاز به پژوهش‌های مستقل بیشتر وجود دارد؛

• عوارض شایع شامل تهوع، استفراغ، اسهال، درد شکم و گاهی یبوست است و در تعدادی از بیماران منجر به قطع دارو می‌شود؛

• داده‌های فعلی درباره پیامدهای بسیار بلند مدت بر استخوان، سلامت روان، لوزالمعده و سایر اعضا هنوز کامل نیست و مطالعات پیگیری طولانی‌ مدت در حال انجام است.

• شواهد جدید نشان می‌دهد پس از قطع دارو، در صورت نبود تغییر پایدار در سبک‌ زندگی، بخشی از وزن از دست‌رفته نسبتاً سریع برمی‌گردد و این مسئله ضرورت برنامه‌ریزی بلند مدت را پررنگ‌تر می‌کند.

بنابراین، داروهای GLP-1 باید با نسخه‌ پزشک، ارزیابی دقیق سود و زیان و در چارچوب یک برنامه چندوجهی به کار گرفته شوند و نمی‌توان آنها را «راه‌حل معجزه‌آسا» برای همه افراد دارای اضافه‌ وزن دانست.

پیام راهنمای سازمان جهانی بهداشت برای ایران و منطقه

کشورهای منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا، از جمله ایران، طی سال‌های اخیر با افزایش چشم‌گیر اضافه‌ وزن و چاقی در میان بزرگسالان و حتی کودکان روبه‌رو شده‌اند. شهرنشینی، کاهش فعالیت بدنی، دسترسی آسان به غذاهای پرکالری و استرس مزمن از عوامل اصلی این روند هستند. راهنمای جدید چند پیام روشن برای این کشورها دارد:

• چاقی باید در سیاست‌گذاری سلامت، به‌عنوان بیماری مزمن و نیازمند مراقبت مادام‌العمر دیده شود؛

• برنامه‌های پیشگیری (مانند اصلاح محیط غذایی، آموزش تغذیه سالم در مدارس و ترویج فعالیت بدنی) باید در کنار توسعه خدمات درمانی برای افراد مبتلاء پیش برود؛

• در صورت دسترسی به داروهای GLP-1، لازم است چارچوبی برای نسخه‌نویسی مسئولانه، اولویت‌بندی عادلانه بیماران پرخطر و جلوگیری از تجاری‌سازی افراطی و تبلیغات گمراه‌کننده طراحی شود.

توصیه‌های کاربردی برای افراد مبتلاء به چاقی

برای فردی که با چاقی مواجه است، پیام این راهنما را می‌توان در چند نکته خلاصه کرد:

• چاقی یک بیماری است، نه صرفاً انتخاب فردی. احساس گناه یا سرزنش خود، کمکی به مدیریت بیماری نمی‌کند؛ نگاه علمی، بلند مدت و واقع‌بینانه ضروری است.

• اگر داروهای GLP-1 برای شما مناسب باشد، فقط باید با نظر پزشک استفاده شود. این داروها تزریقی هستند، عوارض و موارد منع مصرف دارند و مصرف خودسرانه‌ آنها خطرناک است.

• بدون اصلاح سبک‌ زندگی، دارو نمی‌تواند معجزه کند. حتی اگر دارو تجویز شود، رژیم غذایی سالم، فعالیت بدنی منظم، خواب کافی و مدیریت استرس، ستون‌های اصلی درمان هستند.

• از منابع معتبر خرید کنید. هر محصولی که در فضای مجازی با عنوان «آمپول لاغری سریع» و بدون نسخه عرضه می‌شود، می‌تواند تقلبی یا پرخطر باشد.

نکته: این متن جایگزین مشاوره پزشکی نیست. برای تصمیم‌گیری در مورد درمان، حتماً باید با پزشک متخصص مشورت نمایید.

داروهای GLP-1 تأثیرگذار هستند، نه راه‌حل کامل

انتشار راهنمای جهانی استفاده از داروهای GLP-1 در درمان چاقی، نقطه‌ عطفی در برخورد علمی با این بیماری به‌ شمار می‌آید. این راهنما از یک‌ سو امید تازه‌ای برای میلیون‌ها فرد مبتلاء به چاقی ایجاد می‌کند که می‌توانند با کمک این داروها وزن خود را کاهش دهند و از خطر دیابت و بیماری‌های قلبی‌ـ‌عروقی بکاهند؛ و از سوی دیگر، تأکید می‌نماید که دارو باید در چارچوب یک برنامه جامع، فردمحور و مادام‌العمر به کار رود.

در نهایت، موفقیت این درمان‌ها به انتخاب‌های سیاست‌گذاران، توان نظام‌های سلامت و همکاری خود افراد بستگی دارد. داروهای GLP-1 می‌توانند مسیر را هموار کنند، اما پیمودن راه سلامت پایدار همچنان نیازمند تغییر در شیوه‌ زندگی، فرهنگ غذایی و ساختار اجتماعی است.

سؤالات متدوال درباره داروهای GLP-1 و درمان چاقی

سؤال ۱: داروهای GLP-1 چیستند و برای چه کسانی تجویز می‌شوند؟

داروهای GLP-1 گروهی از داروهای تزریقی هستند که عملکرد هورمون طبیعی GLP-1 در بدن را تقلید می‌کنند و با کاهش اشتها، کندکردن تخلیه معده و بهبود کنترل قند خون به کاهش‌ وزن کمک می‌نمایند. این داروها عمدتاً برای بزرگسالان مبتلاء به چاقی یا اضافه‌ وزن همراه با بیماری‌هایی مانند دیابت نوع دو، با نظر پزشک متخصص تجویز می‌شوند.

سؤال ۲: راهنمای جدید سازمان جهانی بهداشت درباره GLP-1 چه می‌گوید؟

راهنمای جدید سازمان جهانی بهداشت استفاده از داروهای GLP-1 را به‌عنوان یکی از گزینه‌های درمان بلند مدت چاقی در بزرگسالان پیشنهاد می‌کند، اما به‌ صورت مشروط. این راهنما تأکید می‌کند که دارو باید همراه با مداخلات رفتاری مثل رژیم غذایی سالم، فعالیت بدنی و حمایت روانی استفاده شود و تصمیم تجویز باید فردمحور و بر اساس شرایط هر بیمار باشد.

سؤال ۳: مهمترین فواید داروهای GLP-1 در درمان چاقی چیست؟

مهمترین فواید این داروها کاهش‌ وزن قابل‌توجه، بهبود کنترل قند خون، کاهش خطر بروز یا پیشرفت دیابت نوع دو و بهبود برخی شاخص‌های قلبی و متابولیک است. در بسیاری از بیماران، با کاهش‌ وزن، فشارخون، چربی خون و برخی ریسک‌فاکتورها نیز بهتر کنترل می‌شود. البته این مزایا زمانی پایدار است که سبک‌ زندگی سالم همزمان اصلاح شود.

سؤال ۴: عوارض شایع داروهای GLP-1 چیست و آیا برای همه مناسب است؟

شایع‌ترین عوارض داروهای GLP-1 شامل تهوع، استفراغ، اسهال، درد یا ناراحتی شکمی و گاهی یبوست است. در بخشی از بیماران این عوارض خفیف و گذرا است و در برخی دیگر ممکن است نیاز به کاهش دوز یا قطع دارو باشد. این داروها برای همه افراد مناسب نیستند و در شرایطی مانند بارداری، برخی بیماری‌های گوارشی یا زمینه‌ای خاص، ممکن است منع مصرف داشته باشند. تشخیص این موارد بر عهده پزشک است.

منبع:

www.who.int/news/item/01-12-2025-who-issues-global-guideline-on-the-use-of-glp-1-medicines-in-treating-obesity