به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، مهر نوشت: در میان هیاهوی راهروهای پر از کتاب، قدم‌زدن‌های طولانی و چندساعته رهبر شهید در نمایشگاه تهران، آیینه تمام‌نمای نگاه ژرف، شناخت ساختاری از ادبیات جهان و پافشاری اصولی ایشان بر استقلال فرهنگی بومی بود.

سال ۱۳۹۰، پیشرفت کشور بدون پیشرفت کتاب امکان‌پذیر نیست

در اردیبهشت سال ۱۳۹۰، بیست‌وچهارمین دوره نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران میزبان بازدید سه ساعته رهبر شهید بود؛ رویدادی که خود ایشان ۲۴ سال پیش از آن، سنگ بنایش را گذاشته بودند. در این دوره، برخلاف سال‌های گذشته، روال بازدید به گونه‌ای تنظیم شد که موازی با رفت‌وآمد طبیعی مردم پیش برود و خللی در کار بازدیدکنندگان ایجاد نشود. این حضور طولانی‌مدت، محملی برای تبیین اصلی‌ترین دیدگاه‌های ایشان درباره مغزِ محتوای فرهنگ مکتوب شد.

ایشان در ابتدای بازدید، در سالنی مجزا به ارزیابی تازه‌های نشر و گزارش‌های آماری مسئولان وقت پرداختند. زمانی که وزیر فرهنگ گزارش‌های عددی از رشد عناوین تألیفی ارائه داد، منطق فکری رهبر شهید با متون آماری اقناع نشد و فوراً به سراغ سنجش عینی آثار رفتند. در غرفه کتاب‌های کودک و نوجوان، با تورق دقیق چند اثر، صراحتاً ضعف محتوایی را به چالش کشیده و فرمودند که چیزهای خیلی مفیدی نبود. این واکنش نشان می‌داد که ایشان فراتر از کمیت، به روح تربیتی آثار حساس بودند.

حساسیت دیگر ایشان در این بازدید، به ساختارهای تشویقی بازمی‌گشت. با ورود به بخش علوم انسانی و دین، ایشان ضمن ابراز رضایت نسبی، دست روی جوایز کلان دولتی از جمله جشنواره‌های ۱۱۰ و ۲۰۰ سکه‌ای گذاشتند و این پرسش مبنایی را مطرح کردند که با وجود چنین حمایت‌های مادی بی‌نظیری، چرا خروجی‌های محتوایی هنوز به تراز مطلوب نرسیده‌اند؟ پس از آن، بازدید دو ساعت و نیمه از سالن ناشران آغاز شد؛ فضایی لبریز از دیالوگ‌های صمیمانه با اهالی قلم که در پایان با این جمله راهبردی از سوی ایشان به ایستگاه آخر رسید که کتاب جایگزین ندارد و با اینکه لوازم رسانه‌ای متعددی اضافه شده، هیچ‌کدام جای کتاب را نمی‌گیرد. ایشان در نهایت تأکید فرمودند که پیشرفت کشور بدون پیشرفت کتاب امکان‌پذیر نیست و ما هنوز خیلی عقبیم.

سال ۱۳۹۲؛ غزل در خط مقدم رصد فرهنگی

در اردیبهشت سال ۱۳۹۲ و در جریان بیست‌وششمین نمایشگاه کتاب، یک انتخاب کتاب از سوی رهبر شهید به‌سرعت تبدیل به سرخط اخبار فرهنگی رسانه‌ها شد. ایشان در غرفه انتشارات سوره مهر، کتاب «ضد» اثر شاعر جوان، فاضل نظری را خریدند.

این کتاب که حاوی غزل‌های عاشقانه، عارفانه و آیینی بود، از این جهت اهمیت داشت که نشان می‌داد عالی‌ترین مقام کشور تا چه حد شعر اصیل معاصر و رویش‌های جوان ادبی را رصد می‌کنند. مفهوم نام کتاب نیز که نشأت‌گرفته از مضامین ادعیه و شکایت از نفس اماره در دعای کمیل بود، پیوند ظریفی میان ادبیات کلاسیک و معارف دینی برقرار می‌کرد و انتخاب آن، بازتاب‌دهنده ذوق زیباشناختی عمیق ایشان در حوزه شعر بود.

سال ۱۳۹۴؛ شگفتی فکری و پیگیری پروژه‌های استراتژیک داستانی

بازدید سال ۱۳۹۴، تجلی هم‌زمان نگاه نظری و اشراف داستانی رهبر شهید بود. ایشان در مواجهه با قفسه‌های انتشارات صدرا، کتاب «جهاد اسلامی، آزادی عقیده» و جلد سیزدهم یادداشت‌های شهید مطهری را برداشتند. نکته ثبت‌شده در این غرفه، ابراز تعجب و شگفتی صریح ایشان از عنوان کتاب «جهاد اسلامی» بود؛ چراکه مطلع شدند چنین اثر منقح و تفکیک‌شده‌ای از منشورات شهید مطهری به زیور طبع آراسته شده و تا آن زمان با این ساختار مجزا منتشر نشده بود.

در همین بازدید، دغدغه‌ جدی ایشان برای به سرانجام رسیدن پروژه‌های بزرگ ادبیات داستانی انقلاب اسلامی رخ نمود. ایشان در گفتگو با رئیس وقت حوزه هنری، با ذکر نام و جزئیات، پیگیر وضعیت ادامه‌ نگارش و چاپ جلدهای بعدی چند اثر شدند؛ به طوری که رمان بلند و چندجلدی «جاده جنگ» اثر منصور انوری، جلد دوم کتاب مستند «دسته یک» به روایت اصغر کاظمی و کتاب خاطرات محسن رفیق‌دوست را به صورت محوری مورد مطالبه قرار دادند.

ایشان در بخش دیگری از انتشارات سوره مهر، وضعیت کتاب معروف «آنک آن یتیم نظر کرده» که رمان زندگی پیامبر اسلام اثر محمدرضا سرشار است را جویا شدند و پدیده کتب گویا با صدای خودِ نویسندگان را به همراه عرضه نرم‌افزاری آن به زبان‌های دیگر پیگیری کردند. دایره مطالعاتی و سبد خرید متفرقه ایشان در سال ۱۳۹۴، حیرت‌انگیز و منسجم بود؛ از انتشارات مرکز و ققنوس آثاری چون رمان شاهکار «داستان برادران کارامازوف» اثر داستایوفسکی، کتاب پژوهشی «گفتگو با جلال ستاری»، آثار ترجمه‌ایِ «تاریخ جهان» و «تاریخ خلیج فارس»، کتاب تخصصی «نقش برجسته نویافته ساسانیان» و اثر فکری «خداشناسی؛ از ابراهیم تاکنون» با ترجمه محسن سپهر را انتخاب و خریداری کردند. همچنین از کیفیت انتشار و تصحیح دیوان عطار در نشر چشمه ابراز رضایت فرمودند.

سال ۱۳۹۷؛ امضای یادگاری بین‌المللی بر کتاب مجاهد شهید

در جریان بیست‌وچهارمین بازدید رهبر شهید از نمایشگاه در اردیبهشت سال ۱۳۹۷ که دو و نیم ساعت به طول انجامید و ۳۳ غرفه رصد شد، یک رویداد عاطفی و حماسی در دقایق پایانی ثبت گردید.

در حین عبور از بخش‌های پایانی، غرفه‌دارانِ یکی از بخش‌ها ایشان را دعوت کردند. در این مواجهه، کتاب زندگینامه شهید حاج عماد مغنیه به ایشان تقدیم شد و غرفه‌داران گفتند که قصد دارند این نسخه را برای مجاهد شهید، سیدحسن نصرالله به لبنان ارسال کنند. از رهبر شهید درخواست شد تا به عنوان یادبود، متنی بر آن بنویسند تا در گام بعدی، سیدحسن نصرالله نیز یادداشتی بر آن بیفزاید؛ ایشان نیز این درخواست را پذیرفته و ایستاده کتاب را امضا کردند تا سندی از پیوند سرخ مقاومت در صحیفه نمایشگاه به یادگار بماند.

سال ۱۴۰۲؛ تلخی بازار کاغذ، حکمت بینوایان و منطق صریح بازار

نمایشگاه سال ۱۴۰۲، عینی‌ترین دوره بازدید رهبر شهید بود؛ جایی که نوسانات بازار فرهنگ و دغدغه‌های اقتصادی مردم کاملاً در دیالوگ‌ها جلوه کرد. در غرفه نشر سخن، وقتی مدیر نشر از جهش سرسام‌آور قیمت کاغذ گلایه کرد، پاسخ صریح و تکان‌دهنده آقا، فضایی سنگین همراه با بهت ایجاد کرد؛ ایشان فرمودند که در این حوزه از دست من کاری بر نمی‌آید، زبانم کار می‌کند که آن هم کار با این آقایان است. این واکنش صریح، بیزاری ایشان از کم‌کاری‌های اجرایی و تأثر عمیقشان از گران شدن کتاب برای مردم را نشان می‌داد.

در همان غرفه، بحث به حوزه‌ رمان کشید؛ وقتی مسئولان گفتند برای تسهیل اقتصاد فرهنگ به چاپ رمان رو آورده‌اند، ایشان در مقام یک منتقد حرفه‌ای، نگاه‌های تفریطی را زدودند و فرمودند که کار بدی هم نیست. اوج این نگاه ادبی در غرفه نشر هرمس و با دیدن ترجمه جدید «بینوایان» ویکتور هوگو رخ داد. ایشان با معرفی کتاب دیگر هوگو به نام «داستان یک جنایت»، نگاه مبنایی خود را تکرار کردند و فرمودند که ویکتور هوگو یک حکیم است و بینوایان یک کتاب حکمت است که به اعتقاد ایشان، همه باید آن را بخوانند.

ایشان نقدهای ساختاری دقیقی نیز در این دوره داشتند؛ با دیدن یک رمان دوزبانه فرمودند این کار قیمت را بالا می‌برد و به مخاطب فشار می‌آورد، چرا که مخاطب آمده رمان بخواند نه زبان. در غرفه نیماژ نیز علت کم‌اقبالی به داستان ایرانی را تقلیدی بودن برخی آثار از مدرنیته غربی دانستند و فرمودند اگر داستان درست و حسابی و کلاسیک باشد، استقبال می‌شود. یکی از اصول کلیدی ایشان، وسواس روی اصطلاح اصیل «شمارگان» به جای واژه فرنگی «تیراژ» بود؛ چرا که پاسداشت زبان فارسی را یک اصل تفکیک‌ناپذیر می‌دانستند.

طلایی‌ترین کنش ایشان در غرفه جوایز ادبی دولتی ارشاد رقم خورد؛ وقتی متصدی از عناوین برگزیده تعریف می‌کرد، آقا قاطعانه فرمودند که من با جایزه کاری ندارم، من با فروش کار دارم و به من بگویید چقدر فروش داشته‌اند. این منطق نشان می‌داد که کتاب باید جایگاهش را در سبد واقعی مردم پیدا کند. به همین دلیل، ایده ساختار بوروکراتیکِ «قرارگاه کتاب» در غرفه فاتحان را رد کرده و فرمودند قرارگاه‌های کتاب زیاد شده و تکرار آن کار جالبی نیست و کتاب باید در بازار طبیعی روی پای خود بایستد.

در همین دوره، تجلیل ایشان از ادبیات مقاومت به اوج رسید. با دیدن مرتضی سرهنگی در غرفه سوره مهر فرمودند که کتاب‌های خاطراتی که چاپ می‌شود منشأش شما هستید و خدا ان‌شاءالله حفظتان کند. ایشان در این غرفه کتاب «سیطره» را که روایت نفوذ در کومله اثر کیانوش گلزار راغب است بررسی کرده و با دیدن فائضه غفارحدادی، نویسنده کتاب «یک محسن عزیز» که زندگینامه شهید وزوایی است، از تقریظی که بر کتابش نوشته بودند سراغ گرفتند و فرمودند ظرافت‌های عاطفی این شهید را فقط یک نویسنده خانم می‌توانست این‌گونه به تصویر بکشد.

ایشان همچنین هشداری جدی به ناشران درباره هجوم بی‌رویه کتب ترجمه‌ای کودک دادند و فرمودند هنوز که هنوز است این داستان‌های خارجی مربوط به کودک و نوجوان بر مجموعه کارها غلبه دارد و این خیلی عیب بزرگی است. ایشان تأکید کردند که باید با تولید آثار داخلی مرغوب، نسل جدید را از ادبیات بیگانه بی‌نیاز کرد؛ تذکری که با تحسینِ آثار محمد میرکیانی، نویسنده کتاب «تن‌تن و سندباد» در غرفه انتشارات به‌نشر همگام بود.

سال ۱۴۰۳؛ فضای مجازی نباید جای کتاب را بگیرد

اردیبهشت سال ۱۴۰۳، مصلای تهران بار دیگر گواه گام‌های صبور و سه ساعت واژه‌گردی رهبر شهید در سی‌وپنجمین نمایشگاه بین‌المللی کتاب بود. ایشان پس از گشت‌وگذار در میان قفسه‌ها و گفتگوی نزدیک با نویسندگان و غرفه‌داران درباره وضعیت بازار، در مصاحبه‌ای انگیزه اصلی خود را در درجه اول میل و علاقه شخصی به کتاب و در درجه دوم، زمینه‌سازی برای ترویج کتابخوانی برشمردند و بار دیگر بر موضع مبنایی خود پای فشردند که هیچ چیزی نمی‌تواند جای کتاب را بگیرد.

نقطه ثقل سخنان رهبر شهید در این دوره از نمایشگاه، صورت‌بندی رابطه میان فناوری‌های نوین و مطالعه بود. ایشان با هشدار درباره آسیب‌های فضای مجازی خاطرنشان کردند که این فضا نباید جای کتابخوانی را بگیرد و کتاب باید همواره جایگاه خاص خود را در اوقات و سبد خرید مردم حفظ کند. با این حال، نگاه ایشان انفعالی نبود؛ بلکه مأموریتی جدید برای نسل جدید متولد شد. آقا فرمودند فعالان فضای مجازی باید ترویج کتاب‌های مفید در زمینه‌های علمی، ادبی، تاریخی، هنری و دینی را وظیفه خود بدانند و به رونق نشر کمک کنند. ایشان افزایش کارهای جدید، بالا رفتن شمارگان و تجدید چاپ مکرر آثار را از خبرهای خوب و تماشایی نمایشگاه امسال دانستند.

اما دغدغه اصولی و پایانی ایشان، متوجه مسئولان دستگاه‌های آموزشی و فرهنگی بود. رهبر شهید با انتقاد از خلاءهای موجود، تولید کتاب‌های خواندنی و مناسب برای نسل جوان را یک نیاز جدی برشمردند و تأکید کردند در زمینه قضایایی همچون مشروطیت، دفاع مقدس، انقلاب اسلامی و تبیین شخصیت کم‌نظیر امام خمینی (ره)، یا کتاب مناسبی وجود ندارد یا بسیار کم است. به همین منظور، وزارتخانه‌های آموزش و پرورش و علوم را در کنار ارشاد و حوزه هنری به تلاش مضاعف برای پیوند زدن نوجوانان با کتاب‌های خوب فراخواندند. دایره رصد هنری ایشان در این دوره نیز بسیار چشمگیر بود و از غرفه‌ها و منشورات ناشران تخصصی و هنری برجسته‌ای همچون «گیلگمش»، «لگا»، «هرمس»، «یساولی»، «ایجاز»، «پرگار»، «جمال هنر»، «فرهنگستان هنر»، «نظام‌الملک»، «نمایش»، «سوره مهر» و «امیرکبیر» بازدید کرده و تکاپوی هنرمندان بومی را مورد تحسین قرار دادند.

فرجام کلماتی که در راهروها به انتظار مانده‌اند

مرور ایستگاه‌های حضور رهبر شهید در نمایشگاه کتاب، تصویرگر شخصیتی است که کتاب را روحِ جامعه می‌دانست. کلمات و دغدغه‌هایی که در طول این سال‌ها از حنجره ایشان در راهروهای مصلی طنین‌انداز شد، امروزه نقشه راهی مستند، موثق و بی‌تعارف برای استقلال فرهنگ بومی، رهایی از ادبیات مقلد غربی و تکیه بر اصالت اندیشه است.

59243