خبرگزاری مهر، گروه بین‌الملل: چهار سال پیش، در چنین روزی (۲۴ فوریه/۵ اسفند)، روسیه در پی اقدامات تحریک‌آمیز کی‌یف، تهاجم گسترده خود به اوکراین را آغاز کرد؛ جنگی که اروپا را وارد بزرگ‌ترین رویارویی نظامی پس از جنگ جهانی دوم کرد. اکنون در چهارمین سالروز این جنگ، نه عملیات نظامی متوقف شده و نه چشم‌انداز صلح روشن‌تر از گذشته است؛ اما موازنه میدانی و دیپلماتیک به‌گونه‌ای شکل گرفته که ابتکار عمل بیش از هر زمان در اختیار مسکو قرار دارد.

امروز جنگ از مرحله شوک اولیه عبور کرده و به تقابلی فرسایشی بدل شده است؛ روسیه با حفظ برتری آتش، پیشروی‌های تدریجی در شرق و فشار مستمر بر زیرساخت‌های اوکراین، توانسته موقعیت خود را تثبیت کند. در سطح سیاسی نیز مذاکرات بدون گشایش تعیین‌کننده ادامه دارد و نشانه‌هایی از خستگی در اجماع غربی دیده می‌شود؛ مجموعه عواملی که در سال چهارم، کفه ترازو را بیش از پیش به سود مسکو سنگین‌ کرده است.

تحرکات میدانی؛ جنگ در جبهه شرقی و رقابت در عمق راهبردی

در چهارمین سال جنگ، رویارویی میان روسیه و اوکراین بیش از آنکه به عملیات‌های بزرگ و تعیین‌کننده شباهت داشته باشد، به جنگی فرسایشی در مناطق شرقی اوکراین تبدیل شده است. تمرکز اصلی نیروهای روسیه بر تثبیت خطوط جبهه در منطقه دونتسک و حفظ فشار نظامی بر محورهای شرقی قرار دارد.

در تحلیل‌های نظامی، شهر پوکروفسک یکی از گره‌های راهبردی لجستیکی شرق اوکراین محسوب می‌شود و تغییر احتمالی کنترل آن می‌تواند دستاورد مهمی برای مسکو باشد. اهمیت این منطقه به‌ویژه پس از تثبیت موقعیت روسیه در اطراف آودیفکا در سال ۲۰۲۴، بیشتر به دلیل اتصال مسیرهای مواصلاتی شرق اوکراین است.

جنگ هوایی همچنان ابزار اصلی فشار بر زیرساخت‌های شهری اوکراین است. در حملات اخیر که هم‌زمان با روز «مدافع میهن» در روسیه انجام شد، چند شهر از جمله اودسا و زاپوریژیا هدف موجی از موشک‌ها و پهپادها قرار گرفتند. منابع نظامی اوکراینی اعلام کردند در این عملیات مجموعاً ۳۴۵ پرتابه شامل ۵۰ موشک و ۲۹۷ پهپاد شلیک شد که سامانه‌های دفاعی توانستند بخشی از آنها را رهگیری کنند. استمرار این حملات نشان‌دهنده حفظ راهبرد فشار بر زیرساخت‌های حیاتی اوکراین از سوی روسیه است.

در مقابل، روسیه نیز از افزایش تهدیدات پهپادی اوکراین خبر داده است. وزارت دفاع روسیه اعلام کرده سامانه‌های پدافندی این کشور در یک بازه کوتاه ۱۳۰ پهپاد مهاجم را منهدم کرده‌اند که بخشی از آنها در اطراف مسکو شناسایی شده است. تبادل حملات پهپادی و موشکی نشان می‌دهد جنگ به مرحله‌ای رسیده است که رقابت اصلی بیش از تغییرات ناگهانی در خطوط عملیاتی، بر فرسایش توان صنعتی و نظامی دو طرف متمرکز شده است.

بر اساس تحلیل‌های مؤسسه مطالعات جنگ، نیروهای روسیه در فاصله ۲۰ ژانویه تا ۱۷ فوریه ۲۰۲۶ حدود ۱۲۷ مایل مربع از خاک اوکراین را تصرف کرده‌اند. از آغاز جنگ در سال ۲۰۲۲ تاکنون، مسکو حدود ۲۹ هزار مایل مربع — نزدیک به ۱۳ درصد از خاک اوکراین — را در اختیار گرفته است. مقام‌های روسی هدف اصلی خود را ایجاد عمق امنیتی در مناطق شرقی و کاهش تهدیدات نظامی پیرامونی اعلام کرده‌اند.

ژنو؛ میز مذاکره‌ای میان شرط‌های حداکثری و چشم‌انداز توافقی دور

در روزهای ۱۷ و ۱۸ فوریه، نمایندگان روسیه، اوکراین و آمریکا در ژنو گرد میزی نعل‌اسبی شکل نشستند؛ ساختاری که در آن هیئت آمریکایی در رأس و نمایندگان روسیه و اوکراین روبه‌روی یکدیگر قرار گرفتند. این نشست سومین دور از تلاش‌های میانجی‌گرانه واشنگتن در سال جاری محسوب می‌شد اما همانند مذاکرات پیشین از جمله گفت‌وگوهای ابوظبی، بدون دستاورد سیاسی مشخص پایان یافت و اختلافات بنیادی همچنان پابرجا ماند.

موضع مسکو در این مذاکرات تغییر محسوسی نکرد. روسیه بر به‌رسمیت‌شناختن دستاوردهای سرزمینی خود تأکید دارد و از اوکراین می‌خواهد از مسیر عضویت در سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) صرف‌نظر کند. علاوه بر این، روسیه بر واگذاری کامل منطقه دونباس، حتی بخش‌هایی که خارج از کنترل نظامی‌اش قرار دارند، تأکید کرده است.

ولادیمیر مدینسکی مذاکره‌کننده ارشد روسیه که پیش‌تر در مذاکرات استانبول ۲۰۲۲ نیز حضور داشت، به مواضع سخت‌گیرانه شناخته می‌شود و در سال ۲۰۲۵ اعلام کرده بود روسیه توان ادامه جنگ برای دوره‌ای نامحدود را دارد. وی مذاکرات ژنو را «پیچیده اما عملیاتی» توصیف کرده و از احتمال ادامه گفت‌وگوها در آینده نزدیک خبر داده است.

در مقابل، موضع کی‌یف مبتنی بر توقف درگیری‌ها در خطوط فعلی جبهه به‌عنوان نقطه آغاز هر توافق سیاسی است. ولودیمیر زلنسکی تأکید کرده است که جامعه اوکراین پذیرای هیچ همه‌پرسی نخواهد بود که به واگذاری گسترده سرزمین منجر شود. همچنین کی‌یف خواستار مشارکت مشترک با آمریکا در مدیریت و بهره‌برداری از نیروگاه زاپروژیا به عنوان بزرگ‌ترین تأسیسات هسته‌ای اروپا است؛ موضوعی که با مخالفت روسیه مواجه شده است. اوکراین در کنار این مطالبات، بر دریافت تضمین‌های امنیتی بلندمدت از سوی غرب تأکید دارد تا در صورت دستیابی به توافق، دوباره در معرض تهاجم نظامی قرار نگیرد.

نقش واشنگتن در مذاکرات ژنو به یکی از محورهای حساس سیاسی تبدیل شده است. دونالد ترامپ برای دستیابی به توافق زمان‌بندی تا ژوئن تعیین و فشار اصلی را متوجه کی‌یف کرده است. او در آستانه مذاکرات اعلام کرد اوکراین باید سریع‌تر به میز مذاکره بازگردد؛ جمله‌ای که زلنسکی آن را ناعادلانه خواند و امیدوار بود این موضع صرفاً یک تاکتیک مذاکره‌ای باشد. در همین حال، پنج مقام اطلاعاتی اروپایی که با خبرگزاری رویترز گفت‌وگو کردند، معتقدند اقتصاد روسیه در آستانه فروپاشی نیست و مسکو از مذاکرات برای کسب امتیازات اقتصادی و کاهش فشار تحریم‌ها استفاده می‌کند.

در مجموع، تنها حوزه‌ای که در مذاکرات ژنو نشانه‌هایی از پیشرفت محدود داشت، مسائل فنی مربوط به نظارت بر آتش‌بس احتمالی بود. طرفین درباره ضرورت وجود سازوکار مشترک پایش میدانی و نقش نظارتی آمریکا به جمع‌بندی نسبی رسیدند اما موضوعات سیاسی اصلی، به‌ویژه تعیین سرنوشت مناطق مورد مناقشه، همچنان در وضعیت بن‌بست قرار دارد.

جنگ فرسایشی و چشم‌انداز مه‌آلود صلح

در چهارمین سال جنگ، موقعیت راهبردی روسیه نسبت به ابتدای منازعه تقویت شد. مسکو توانسته بخش‌هایی از شرق اوکراین را تحت کنترل نگه دارد و در اغلب محورهای میدانی، ابتکار عمل عملیاتی را حفظ کند. هم‌زمان، اقتصاد روسیه در برابر فشار گسترده تحریم‌های غربی دچار فروپاشی نشده و تحلیل‌های اطلاعاتی اروپایی نشان می‌دهد ظرفیت صنعتی و نظامی این کشور برای ادامه جنگ فرسایشی همچنان فعال است.

در سطح دیپلماتیک، تغییرات سیاسی در واشنگتن به یکی از متغیرهای مهم معادله جنگ تبدیل شده است. دونالد ترامپ تلاش کرده است مسیر پایان جنگ را از طریق فشار هم‌زمان نظامی و مذاکراتی دنبال کند و زمان‌بندی مشخصی تا ژوئن برای دستیابی به توافق مطرح شده است. در این چارچوب، کمک‌های نظامی به اوکراین نیز به اهرمی برای چانه‌زنی سیاسی تبدیل شده و جهت فشار بیشتر بر کی‌یف مورد استفاده قرار گرفته است.

در جبهه نظامی، سناریوی غالب در کوتاه‌مدت تداوم جنگ فرسایشی ارزیابی می‌شود. پیشروی‌های تدریجی در شرق اوکراین، استمرار حملات هوایی به زیرساخت‌های شهری و انتظار برای کاهش حمایت‌های نظامی غرب از کی‌یف از عواملی هستند که می‌توانند موقعیت میدانی روسیه را تثبیت کنند. در صورت شکل‌گیری هر چارچوب توافقی، احتمال توقف درگیری‌ها در خطوط فعلی جبهه و ایجاد ترتیبات محدود امنیتی برای اوکراین مطرح شده است.

با این حال، اختلافات بنیادی درباره سرنوشت مناطق مورد مناقشه همچنان مانع شکل‌گیری صلح پایدار محسوب می‌شود. نگرانی برخی آن است که حتی در صورت دستیابی به برخی امتیازات اولیه، مطالبات سیاسی یا امنیتی تازه‌ای در مراحل بعدی مطرح شود و روند مذاکرات بار دیگر به بن‌بست برسد.