به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، ایسنا نوشت: «من در حدود ۳۰ سال پایانی عمر همایون خرم افتخار معاشرت با او را داشتم. با وجود شهرتی که داشت، بیش از هر چیز تشنه آن بود که اندیشه و مبانی فکری‌اش عمیقاً درک شود، نه اینکه فقط آثارش را دوست داشته باشند. امیدوارم در کنار لذت بردن از موسیقی همایون خرم، پژوهش‌های آگاهانه و جدی نیز درباره شخصیت، اندیشه و آثار این هنرمند بزرگ انجام شود. این همان آرزویی بود که او در دل داشت.»

این‌ جمله‌ها بخشی از صحبت‌های میرعلیرضا میرعلی‌نقی ـ منتقد و پژوهشگر حوزه تاریخ موسیقی ـ درباره همایون خرم است که در مناسبت تولد این نوازنده برجسته ویولن و چهره‌ ماندگار موسیقی ایران (زاده ۹ تیر ۱۳۰۹ ـ درگذشت ۲۸ دی ۱۳۹۱) مطرح کرد.

همایون خرم از برجسته‌ترین آهنگسازان، نوازندگان ویولن و چهره‌های تأثیرگذار موسیقی معاصر ایران بود. او از شاگردان ممتاز ابوالحسن صبا به شمار می‌رفت و با تکیه بر آموزه‌های استاد خود، سبکی شخصی در آهنگسازی و نوازندگی پدید آورد که تلفیقی از اصالت موسیقی دستگاهی ایران و بیان ملودیکِ روان و مردم‌پسند بود.

خرم از دهه ۱۳۳۰ با برنامه‌های رادیویی، به‌ویژه برنامه «گل‌ها»، همکاری گسترده‌ای داشت و آثاری ماندگاری برای خوانندگان خلق کرد. تصنیف‌ها و ترانه‌هایی چون «تو ای پری کجایی»، «رسوای زمانه» و «غوغای ستارگان» از شناخته‌شده‌ترین آثار او هستند که همچنان در حافظه جمعی ایرانیان جایگاه ویژه‌ای دارند.

بسیاری از پژوهشگران موسیقی، همایون خرم را یکی از مهم‌ترین حلقه‌های پیوند میان موسیقی کلاسیک ایرانی و موسیقی باکلام معاصر می‌دانند؛ آهنگسازی که با حفظ اصالت‌های موسیقی ایرانی، توانست آثاری ماندگار و فراگیر خلق کند و نام خود را در شمار برجسته‌ترین آهنگسازان تاریخ موسیقی ایران ثبت کند.

حال به مناسبت تولد همایون خرم، ایسنا گفت‌وگویی با میرعلیرضا میرعلی‌نقی ـ  پژوهشگر حوزه تاریخ موسیقی و منتقد موسیقی ـ درباره این هنرمند داشته است.

۷۰ سال است چون او را نداشته‌ایم

میرعلی‌نقی درباره همایون خرم به ایسنا گفت: همایون خرم از چهره‌های سرنوشت‌ساز موسیقی ایران است. به جرأت می‌توانم بگویم در حدود ۷۰ سال اخیر، آهنگسازی با ویژگی‌های او نداشته‌ایم. البته منظورم از آهنگساز، صرفاً ترانه‌سرا یا سازنده یک قطعه باکلام نیست. استاد خرم نزدیک به ۵۰ سال فعالیت مستمر داشت و در این مدت، متناسب با شرایط زمان، آثار فراوانی خلق کرد. بسیاری از این آثار شهرتی عام و خاص پیدا کردند، اما تعدادی هرگز اجرا نشدند و برخی دیگر با وجود ضبط، هیچ‌گاه فرصت پخش نیافتند.

این پژوهشگر موسیقی ادامه داد: در حوزه موسیقی باکلام، از سال ۱۳۳۵ تا امروز، کسی را از نظر کیفیت و کمیت آثار هم‌تراز او نمی‌شناسم. این جایگاهی است که به گمان من تاکنون برای هیچ آهنگساز دیگری تکرار نشده است. امروز آثار همایون خرم به الگویی برای بسیاری از هنرمندان تبدیل شده است؛ کسانی که می‌خواهند با اجرای این آثار بر محبوبیت خود بیفزایند یا جایگاهی در موسیقی پیدا کنند. شاید همه آثار او را نتوان کلاسیک دانست، اما بی‌تردید بخش عمده‌ای از آن‌ها امروز در شمار کلاسیک‌های موسیقی ایران قرار گرفته‌اند، در حالی که هنگام خلقشان چنین جایگاهی برایشان متصور نبود.

انگیزه خرم ارتباط با مردم بود

او ادامه داد: استاد خرم این آثار را با هدف خلق یک اثر کلاسیک نمی‌نوشت. انگیزه اصلی او ارتباط با مردم و سخن گفتن با احساسات و عواطف آنان بود. من همایون خرم را پلی استوار میان موسیقی کلاسیک ایرانی، با شاخصی چون استاد صبا، و موسیقی پاپ هنری ایران می‌دانم. اگر به گذشته نگاه کنیم، پیش از او چهره‌هایی چون مهدی خالدی و مجید وفادار که هر دو از شاگردان استاد صبا بودند، این مسیر را آغاز کردند و پس از آن، این جریان با همایون خرم و انوشیروان روحانی تداوم یافت.

میرعلی‌نقی همچنین در پاسخ به این سوال که نام خرم را در کنار کدام یک از بزرگان هم‌دوره‌اش می‌توان قرار داد، اظهار کرد: همایون خرم را در تاریخ موسیقی ایران می‌توان در کنار چهره‌هایی قرار داد که جریان ترانه‌سازی نوین را شکل دادند. البته باید میان تصنیف و ترانه تفاوت قائل شد. در تصنیف، معمولاً سازنده شعر و آهنگ یک نفر است، اما در ترانه، آهنگساز و ترانه‌سرا دو نفر جداگانه هستند. اگر بخواهیم این سلسله را دنبال کنیم، شاید بتوان آن را از زنده‌یاد جواد بدیع‌زاده در آغاز قرن گذشته خورشیدی آغاز کرد و سپس به چهره‌هایی مانند مجید وفادار، مهدی خالدی و دیگر هنرمندانی رسید که در شکل‌گیری و رشد موسیقی نقش اساسی داشتند.

خرم یکی از ۱۰ ترانه‌ساز برجسته ایران است

او ادامه داد: رشد این جریان هم‌زمان با ظهور رسانه‌های جمعی، به‌ویژه رادیو، در ایران بود. رادیو در کمتر از دو دهه، نقشی بسیار مهم، اصلی و بی‌بدیل در معرفی آثار موسیقی و شناساندن استعدادهای این حوزه ایفا کرد. همایون خرم بی‌تردید در شمار هفت تا ۱۰ ترانه‌ساز برجسته تاریخ موسیقی ایران قرار می‌گیرد و از نگاه بسیاری در رأس این فهرست است. دلیل این جایگاه نیز روشن است؛ هم از نظر کمیت آثار، کارنامه‌ای پربار دارد و هم از نظر کیفیت، آثارش در سطحی ممتاز قرار می‌گیرند. او در هر دو جنبه، رشدی کم‌نظیر و جایگاهی ویژه در تاریخ موسیقی ایران به‌دست آورده است.

میرعلی‌نقی همچنین درباره ویژگی‌های ملودیک و آهنگسازی آثار همایون خرم گفت: آثار استاد همایون خرم را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد. دسته نخست، آثاری هستند که کاملاً در ادامه سنت موسیقی دستگاهی ایران قرار می‌گیرند و به‌ روشنی از آموزه‌های استاد بزرگشان، ابوالحسن صبا، تأثیر پذیرفته‌اند. این آثار عمدتاً بر پایه دستگاه‌ها و آوازهای ایرانی، به‌ویژه شور، سه‌گاه، همایون و اصفهان شکل گرفته‌اند. از جمله نمونه‌های این بخش می‌توان به آثاری مانند خسته‌دلان، سرگشته و گریزم از زمان با صدای حسین قوامی اشاره کرد.

او ادامه داد: دسته دوم، آثاری هستند که اگرچه در سنت موسیقی ایرانی ریشه دارند، اما با بهره‌گیری از آموزه‌های دیگر، مسیر تازه‌ای را در آهنگسازی پیموده‌اند. همین آثار در شکل‌گیری موسیقی پاپ هنری یا پاپ سنگین ایران نقش مهمی داشتند؛ جریانی که از اواسط دهه ۱۳۳۰ آغاز شد و در دهه ۱۳۴۰ به اوج رسید. بسیاری از ترانه‌هایی که همایون خرم برای خوانندگان مطرح آن دوران ساخت، به شهرت گسترده او انجامید. همچنین او چند ترانه ماندگار برای فیلم‌ها ساخت. البته باید میان «ترانه فیلم» و «موسیقی فیلم» تفاوت قائل شد.

بهترین آثار همایون خرم چه زمانی ساخته شد؟

این پژوهشگر موسیقی گفت: بهترین دوره کاری استاد خرم از نظر همکاری با ترانه‌سرایان، ابتدا با دوست و برادر هنری‌اش، زنده‌یاد تورج نگهبان، رقم خورد. پس از آن نیز با بهادر یگانه، بیژن ترقی، کریم فکور و دیگر ترانه‌سرایانی که با او همدلی و همراهی ویژه‌ای داشتند، همکاری‌های درخشانی را تجربه کرد.

میرعلی‌نقی درباره نقش همایون خرم در پیوند موسیقی کلاسیک و موسیقی مردمی نیز بیان کرد: همایون خرم پلی میان موسیقی کلاسیک ایرانی و موسیقی عامه‌پسندِ آن دوره ایجاد کرد. البته اگر بخواهیم از تعبیر «موسیقی توده مردم» استفاده کنیم، ماجرا کمی فراتر از این تعریف است. معجزه هنر همایون خرم این بود که برخلاف برخی هنرمندان که برای جلب مخاطب، سطح آثارشان را تا سلیقه‌های نازل‌تر پایین می‌آوردند، او سلیقه مخاطب را ارتقا داد و مردم را به سطح موسیقی خود رساند. این ویژگی بسیار مهمی است که یک هنرمند بتواند با نیروی خلاقیت و احساس، جامعه را به دنبال خود بکشاند، نه اینکه خود دنباله‌رو سلیقه رایج شود.

هیچ‌گاه خواننده ایده‌آل خود را پیدا نکرد

او درباره همکاری خرم با خوانندگان مختلف نیز گفت: درباره همکاری او با خوانندگان مختلف باید یک نکته را در نظر داشت. به اعتقاد من، به‌جز یکی دو استثنای بسیار مهم که در رأس آن‌ها استاد حسین قوامی با اجرای ترانه «سرگشته» قرار دارد، آثار همایون خرم، با وجود آنکه توسط خوانندگان بسیاری اجرا شده‌اند، هیچ‌گاه، نه در زمان حیات او و نه حتی امروز، خواننده حقیقی و ایده‌آل خود را پیدا نکرده‌اند.

میرعلی‌نقی اظهار کرد: در دوره‌ای که استاد خرم با خوانندگان مختلف رادیو همکاری می‌کرد، انتخاب خواننده همیشه بر اساس نظر شخصی او نبود. بخشی از انتخاب‌ها به تشخیص خود او انجام می‌شد؛ یعنی اینکه تشخیص می‌داد کدام قطعه با جنس و وسعت صدای یک خواننده تناسب بیشتری دارد. اما بخش دیگری نیز تابع برنامه‌ریزی و سیاست‌های رادیو بود و مدیران رادیو تعیین می‌کردند که هر آهنگساز در مقاطع مختلف با کدام خواننده همکاری کند.

شاگردانش را در قید و بند تقلید صرف قرار نمی‌داد

این پژوهشگر حوزه تاریخ موسیقی درباره ویژگی‌های نوازندگی ویولن همایون خرم نیز به ایسنا گفت: زنده‌یاد استاد ابوالحسن صبا یک ویژگی منحصربه‌فرد داشت؛ او با وجود پایبندی کامل به اصول و چهارچوب مکتب ویولن ایرانی که خود بنیان گذاشته بود، شاگردانش را در قید و بند تقلید صرف قرار نمی‌داد. صبا ضمن آنکه بر رعایت اصول تأکید می‌کرد، شاگردانش را به گونه‌ای پرورش می‌داد که هر کدام شخصیت هنری، لحن و امضای ویژه خود را پیدا کنند. آنچه در نوازندگی استاد همایون خرم می‌بینم، پایبندی عمیق او به آموزه‌های استاد صباست. ساز او در گذر زمان طبیعی است که دچار تحول شد و در سال‌های پایانی عمر نیز مانند هر هنرمند دیگری، تحت تأثیر کهولت سن قرار گرفت، اما هیچ‌گاه از اصول و قواعد مکتب صبا خارج نشد.

این منتقد هنری با این تاکید که همایون خرم در نوازندگی لحنی کاملاً شخصی و متمایز داشت، اضافه کرد: با شنیدن چند جمله از نوازندگی‌اش، به‌راحتی می‌شد او را از دیگران تشخیص داد. این، در واقع، از بزرگ‌ترین دستاوردهای استاد صبا بود؛ اینکه شاگردانی تربیت می‌کرد که هر کدام متناسب با شخصیت و ذات هنری خود رشد کنند، نه اینکه نسخه‌های تکراری از استاد باشند. یکی دیگر از ویژگی‌های برجسته همایون خرم، آرامش در نوازندگی و نوع بیان موسیقایی او بود. خوانش، ویرایش و جمله‌بندی او هنگام اجرا بسیار سنجیده و دقیق بود و این می‌تواند برای نسل‌های بعدی نوازندگان، درسی ارزشمند باشد. حتی اگر هنرمندان جوان از نظر تکنیکی به توانایی بیشتری برسند، باز هم این دقت در بیان موسیقایی، نکته‌ای است که باید از او بیاموزند.

در آثار او کمتر با نوازندگی‌های آکروباتیک و نمایشی روبه‌رو می‌شویم

او بیان کرد: جالب است که او هرگز تحت تأثیر شیوه‌های رمانتیسم افراطی یا نوازندگی‌های اغراق‌آمیز و نمایشی که گاه رنگ‌وبوی موسیقی کولی‌وار پیدا می‌کرد و در آن دوره رواج داشت، قرار نگرفت. او هیچ‌گاه به سمت جلوه‌گری‌های تکنیکی که از شأن و منزلت موسیقی ایرانی فاصله می‌گرفت نرفت و چه در اوج توانایی و چه در سال‌هایی که توان جسمی‌اش کاهش یافته بود، اصالت و پایبندی به چهارچوب‌های هنری خود را حفظ کرد. حتی در بداهه‌نوازی نیز این ویژگی به‌خوبی دیده می‌شود. او با وجود دوستی و احترام عمیقی که برای همکارانش، از جمله زنده‌یادان پرویز یاحقی و حبیب‌الله بدیعی، قائل بود، هرگز روش آنان را تقلید نکرد. آن هنرمندان شیوه و بیان خاص خود را داشتند و این نه نقطه ضعف بود و نه نقطه قوت، بلکه انتخاب هنری آن‌ها محسوب می‌شد.

میرعلی‌نقی تأکید کرد که ویژگی همایون خرم این بود که بیش از هر چیز به اجرای دقیق الگوهای موسیقایی، حفظ دستور زبان صحیح موسیقی ایرانی و بیان فصیح آن اهمیت می‌داد. به همین دلیل، در آثار او کمتر با نوازندگی‌های آکروباتیک، نمایشی و مبتنی بر چابکیِ صرف که در آن دوره رواج داشت روبه‌رو می‌شویم. اولویت او حفظ آرامش، طمأنینه و اصالت در اجرا بود. شاید به همین دلیل نیز شاگردان استاد همایون خرم امروز در شمار معدود شاگردان برجسته‌ای قرار دارند که هر یک هویت و شخصیت هنری مشخص خود را یافته‌اند؛ همان سنتی که از استاد صبا به او رسیده بود.

چه تأثیری بر نسل‌های بعدی گذاشت؟

میرعلی‌نقی درباره تأثیر همایون خرم بر نسل‌های بعدی آهنگسازان و نوازندگان گفت: نمی‌توان گفت نسل بعدی به معنای واقعی از همایون خرم تأثیر پذیرفته است. آنچه ما در وجود او ستایش می‌کنیم، بخشی ریشه در استعداد و سرشت ذاتی او داشت و بخشی دیگر حاصل سال‌ها تلاش طاقت‌فرسا، کار مداوم و عشق بی‌پایان به موسیقی بود. چنین ترکیبی را در نسل‌های بعد یا نمی‌بینم یا بسیار کمتر می‌بینم.

او افزود: البته باید میان تقلید و تأثیرپذیری تفاوت قائل شد. همایون خرم مقلدان بسیاری دارد، اما تأثیرپذیری واقعی چیز دیگری است. تأثیرپذیری یعنی هنرمند آموزه‌هایی را از استاد خود بگیرد و سپس آن‌ها را به شکلی تازه و خلاقانه بازآفرینی کند؛ درست مانند فرزندی که از والدینش متولد می‌شود. او کپی پدر و مادرش نیست، اما شباهت‌هایی با آن‌ها دارد. این زایش و آفرینش هنری را، دست‌کم من، در مورد آثار متأثر از همایون خرم کمتر می‌بینم. به همین دلیل، جایگاه استاد همایون خرم همچنان جایگاهی محفوظ، یگانه و فردی باقی مانده است.

243