هاشم شمرخوان: پیتر بروک گفت تو «علیبابا»ی ایرانی و من «علیبابا»ی فرانسه
به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، محمدعلی (هاشم) فیاض، معروف به عمو هاشم تا زمان حیات (۲۱ اسفند ۱۳۸۳) تنها بازمانده از تعزیهخوانان تکیه دولت و استاد مجالس غریب تعزیه؛ تعزیههایی ناآشنا برای عموم که به ندرت خوانده میشوند، محسوب میشد. گردآوری ۲۵۰ عنوان نسخه تعزیه و ملزومات و تکنیکهای اجرایی آنها، هاشم فیاض را به دایرهالمعارف روشهای اجرا و موسیقی تعزیه تبدیل کرده بود. او روز جمعه ۲۱ اسفندماه ۱۳۸۳ بر اثر بیماری دیابت در بیمارستان شماره ۲ تهران درگذشت. زندهیاد هاشم فیاض در روز دوشنبه ۲۳ اسفند ۱۳۸۳ از محل تالار وحدت تشییع و در قطعه هنرمندان بهشت زهرا به خاک سپرده شد. علیاصغر دشتی، کارگردان و مدرس تئاتر، ۲۲ اسفند همان سال در مطلبی با عنوان «زندگینامه هاشم فیاض» در ایرانتئاتر نوشت: «هاشم فیاض از ابتدای تاسیس کانون نمایشهای سنتی و آئینی در زمینه تعزیه این کانون را یاری داد. مجالس تعزیه «حربنیزید ریاحی» و «امام رضا(ع)» به معین البکایی و تعزیهخوانی او در سال ۱۳۷۰ در فستیوال آوینیون فرانسه اجرا شد و مورد توجه بزرگانی چون پیتر بروک و ژان کلود کاریر قرار گرفت. به گفته هاشم فیاض، پیتر بروک فیاض را «علیبابا» مینامید و به او گفته بود تو «علیبابای» ایران هستی و من «علیبابای» فرانسه.» (بروک زاده ۲۱ مارس ۱۹۲۵ در لندن بود و از سال ۱۹۷۴ با تاسیس مرکز بینالمللی پژوهشهای تئاتر در پاریس، پایتخت فرانسه را به عنوان محل فعالیت حرفهای و اقامت دائمی خود برگزید.)
محمدحسین ناصربخت، مولف و مدرس نمایش ایرانی، اردیبهشت ۱۳۸۴ در مطلبی با عنوان «هاشم فیاض هم رفته است: در سوگ معینالبکاء تعزیه ایران» در شماره ۱۹ مجله «صحنه» در مورد هاشم فیاض چنین نوشت:
«محمدعلی فیاض که در فهرست نسخ تـعزیه مـوجود در واتـیکان از او با نام «هاشم شمر» یا «هاشم شمرخوان تهرانی» نیز یاد شده است روز جمعه ۲۱ اسفندمـاه سال ۱۳۸۳ در آخرین روزهای ماه محرّم از دنیا رفت. او که از خردسالی و با بچهخوانی و شاگردی کـردن نزد «میرغم» فرزند مـیرعزای کـاشانی ـ شبیهنامهنویس و شبیهگردان برجسته عصر قاجار ـ وارد عرصه شبیهخوانی شده بود و تعزیه را از تکیهدولت آموخته بود، آخرین فردی بود که تجربهاش ما را مستقیماً به تجربه تعزیهخوانان تکیهدولت متصل میکرد و از معدود کسانی که میتوانستیم بـه جرات «معینالبکاء» تعزیهاش بخوانیم، یکی از مخالفخوانان برجسته سده اخیر بود، استادی که شیوه اجرا، تنظیم موسیقایی و صحنهآرایی دویست و اندی مجلس تعزیه را در خاطر داشت؛ استاد مجالس غریب شبیهخوانی و برجستهترین شبیهخوان و شبیهگردان مـجالس شـبیه مضحک در روزگار معاصر و انسانی پاک و وارسته که تا آخرین دقایق عمرش نیز از تلاش و کوشش برای اعتلا و گسترش تعزیه باز نایستاد و حتی هفته آخر عمر گرانقیمت خود را نیز به داوری سوگواره تـعزیه اسـتان قم ـ که به همت حوزه هنری این استان برگزار شده بود ـ گذراند و حتی با مرگ خود نیز، موجب گردآمدن شبیهخوانان و سربلندی نام تعزیه شد.
مرحوم استاد محمدعلی (هـاشم) فـیاض که تعزیهخوانان سراسر کشور او را «عمو هاشم» صدا میکردند بزرگخاندان تعزیه ایرانی بود. تعزیه پیش از این نیز بزرگان بسیاری را از دست داده است، بزرگانی که تا زنده بودند با ایشان چـندان مـهربان نـبودیم و چون از دست رفتند نیز چـندان بـه ایـشان نپرداختیم. چنانکه وقتی بزرگانی چون استاد نبیالله فقیهی، استاد ثقفی، استاد توکلی، استاد صمصام، استاد میرزاعلی و… را از دست دادیم آهی نیز از نـهادمان بـرنیامد. (در این زمینه اتفاقاً شاید عمو هاشم خـوشبختترین بـود زیرا اگر در زندگی به آنچه خود میرسید، نرسید حداقل در مرگ دوستانش را به دور خود دید.)
هاشم فیاض که بر طـبق روایـت شـناسنامهاش از سال ۱۳۰۰ تا سال ۱۳۸۳ زیست و به گفته خودش متولد ۱۲۹۶ هجری شـمسی بود چیزی حدود ۸۰ سال برای تعزیه کوشید و چنانکه خود میگفت نخستین کسی بود که پرچم تعزیه را در اروپا ـ با اجـرای گـروهش در جـشنواره آوینیون ـ برافراشت. او دارای آرشیوی غنی از ماسکها، البسه و ابزار تعزیه بود که بـرخی از آنها مربوط به دوران فعالیتش در تکیهدولت است و مجموعهای از نسخ غریب تعزیه را در اختیار داشت که جمعآوری آنها نـتیجه زحـمت چـندین و چند سالهاش بود و…
با تمام این اوصاف، عمو هاشمِ تعزیه ایران اکـنون رفـته اسـت و با رفتنش ما را از تجارب خود محروم ساخته، تجاربی که اگر واقعاً علاقهای به کـسب آنها وجـود داشت حتماً تاکنون از آنها بهرهمند شده بودیم اما در مورد اکثریت قریب به اتفاق مـا چـنین نبود و علیرغم تمامی شعارها پیرامون هویت ملی، نمایش ملی و هزار ملی دیگر کـه در ایـن وادی سـر میدهیم و سر میدهند گویی قرار هم نیست که چنین باشد.
هاشم فیاض رفته اسـت، آری! از جـشنواره نمایشهای سنتی و آیینی و همایش سراسری تعزیه چه خبر؟»
۲۴۲۲۴۲