امیرعباس آذرم‌وند: ساعت حوالی دو ظهر پنج‌شنبه است اما جمعیتی چند صد نفره، ابتدای خیابان منوچهری، مقابل پاساژ افشار جمع شده‌اند. به نظر نمی‌رسد بازار شباهتی به بازار روزهای تعطیل و آخرین دقایق کاری هفته داشته باشد، چرا که با وجود تعطیلی مغازه‌ها، جمعیتی چشمگیر در کنار خیابان و پیاده‌رو در حال مبادله ارز هستند. این‌بار اما به نظر می‌رسید بیش از این‌که هدف از مبادله پول، دستیابی به دلار باشد، هدف دستیابی به ریال است البته اگر در قالب چک‌پول‌های یک میلیون تومانی یا ۵۰۰ هزار تومانی نو باشد.

جمعیت چند صدنفره‌ای که با وجود آفتاب نسبتا تیز سوم اردیبهشت، به امید خرید دلار ارزان‌تر از قیمت یا فروش گران‌تر ایران‌چک‌های خود به مرکز شهر آمدند، با هم بحث می‌کنند. گاهی از این طرف و آن طرف صدایی بلند می‌شود :« ایران‌چک یک میلیون تومانی نبود؟!» و در مقابل چند نفری از گوینده سوال می‌کردند که خریداری یا فروشنده.

برخی با دسته‌های پر از ۵۰۰ هزار تومانی و یک میلیون تومانی پای دیوار، کنار جوب یا روی موتورهای پارک شده نشسته‌اند و در مقابل افراد دیگری با در دست داشتن دلار در حال چانه‌زدن با رهگذران هستند. با این حال کمتر کسی حاضر است به این سوال پاسخ دهد که ماجرا چیست؟ چه شده که در این بازار قیمت ریال از آن‌چه که نرخ رسمی آن است بالاتر رفته یا درواقع چه شده که قیمت دلار اگر با ایران چک یک میلیون تومانی مبادله شود ۲۰ تا ۲۵ درصد کاهش می‌یابد؟ این سوال فقط با یک «نمی‌دانم» و بعد برگشتن سر مخاطب و ادامه بحثهایش با کسانی دیگر مواجه شد.

در کنار خیابان منوچهری تقاطع فردوسی هر دلار آمریکا در حالی ۱۵۳ هزار تومان قیمت‌گذاری شده بود که اگر خریدار ایران چک یک میلیون تومانی به همراه داشت، نرخ دلار ناگهان بین ۱۱۵ هزار تومان تا ۱۲۵ هزار تومان کاهش می‌یافت. چنانچه ایران چک ۵۰۰ هزار تومانی به همراه متقاضی بود، قیمت هر دلار آمریکا بین ۱۳۰ تا ۱۴۰ هزار تومان کاهش می‌یافت و با ۲۰۰ هزار تومانی هم هر دلار حدود ۱۴۵ هزار تومان خرید و فروش می‌شد.

با این‌که هیچ‌کدام از دلالان ارز در خیابان اطلاعی از ماجرا نداشتند و یا این‌طور وانمود کردند که از مساله بی خبرند، شنیده‌ها حاکی از آن است که قیمت دلار با ایران چک یک میلیون تومانی در مرزهای شرقی به ۱۰۰ هزار تومان نیز می‌رسد. این را قرینه‌ای مهم برای آن می‌دانند که متقاضی اصلی ریال ایران، همسایگان شرقی هستند.

دستگاههای امنیتی به هوش باشند

مجید رضا حریری، عضو اتاق بازرگانی، با بیان این‌که چنین اتفاقی به احتمال زیاد بیش از این‌که ریشه‌های اقتصادی داشته باشد، ریشه امنیتی دارد، به خبرآنلاین گفت: در تمام جهان مبادلات اقتصادی که به صورت نقدی انجام می‌شود، با سهم بالایی از کارهای خلاف از جمله فرار مالیاتی یا قاچاق رابطه تنگاتنگ دارد. مبادلات تا زمانی که اعتباری و از طریق بانک‌ها انجام می‌شود، امکان ردیابی دارد اما وقتی از طریق نقدی انجام می‌شود امکان پیگیری آن کمتر است.

او افزود: اکنون به نظر می‌رسد تقاضای ریال آن‌قدر بالا رفته که برخی حاضرند برای اسکناس (مشخصا در قالب چک پول) چیزی بیش از ارزش واقعی آن را بپردازند. حتی شنیده‌ام برخی برای ایران چک‌ها رقمی بیشتر را هم حاضرند به کارت دارنده واریز کنند. این پول‌ها می‌روند وارد فعالیت‌های غیرقابل پیگیری می‌شوند.

حریری هشدار داد: احتمال زیادی وجود دارد که این منابع در امور خلاف و به طور خاص قاچاق و حتی اقدامات تروریستی هم صرف شود. از نظر من این موضوع بیش از این‌که علت یا انگیزه اقتصادی داشته باشد، موضوعی با ریشه‌های امنیتی است و انتظار دارم نهادهای امنیتی پیگیر این ماجرا شوند.

تقاضای ریال برای عبور از تنگه هرمز

حجت الله فرزانی، کارشناس بانکی اما نگاهی مثبت به این اتفاق دارد. او در گفتگو با خبرآنلاین عنوان کرد: پس از حمله ظالمانه و تجاوز کارانه ایالات متحده و رژیم صهیونیستی به کشورمان، ایران تصمیم به اخذ عوارض از کشتی‌های تنگه هرمز گرفته و همانطوری که می‌دانیم این عوارض به شکل ریالی هم دریافت می‌شود. این امر موجب افزایش تقاضا برای واحد پول ملی ما شده است.

او با بیان این‌که اتفاق مورد بحث، در کل یک اتفاق مثبت است، توضیح داد: این ریال‌ها جمع می‌شوند و به سمت متقاضیان عبور از تنگه هرمز خواهد رفت و سپس به شکل عوارض تنگه به داخل کشور باز خواهد گشت. نگرانی عمده این است که تا زمان شکل‌گیری چرخه کامل این فرایند و به‌ویژه در شرایطی که این منابع از کشور خارج شدند، کمبود اسکناس به وجود بیاید.

از نظر فرزانی همه متقاضیان عبور از تنگه هرمز از آن‌جایی که دارای حساب ریالی برای تسویه حساب با بانک مرکزی نیستند، نیاز به ریال نقدی پیدا کرده‌اند.

رانت در شبکه بانکی

کمال سیدعلی معاون پیشین ارزی بانک مرکزی گرچه از کل ماجرا اطلاع چندانی نداشت اما نسبت به یک رانت در شبکه بانکی ابراز نگرانی کرد.

وی در این‌باره هشدار داد: وقتی ارزشی که برای یک اسکناس یا چک پول پرداخت می‌شود، بیش از ارزش آن است، یعنی در شبکه بانکی یک تقاضای مضاعف برای ایران چک‌های یک میلیون تومانی و ۵۰۰ هزار تومانی شکل می‌گیرد. این‌جا زمینه رشد یک رانت بزرگ در نظام بانکی خواهد شد و باید نسبت به تبعات آن شبکه بانکی آماده باشد.

سید علی توضیح داد: یک رییس بانک یا کارمندی که دسترسی به این چک پول‌ها را دارد، کافی است ۲۰۰ تا برگه، ایران چک یک میلیون تومانی در جیب بگذارد و ببرد در کنار خیابان. به راحتی از همین یک اقدام ناچیز ۱۵ تا ۲۵ درصد سود به جیب زده است.

او درباره راهکار گفت: اگر بانک مرکزی احساس خطر کند می‌تواند به طور موقتی عرضه ایران‌ چک‌ها را متوقف کند. البته این راهکار دائمی نیست و برای کوتاه مدت می‌تواند مورد استفاده قرار بگیرد. مهم‌ترین کار باید یافتن علت این مساله باشد. به طور مشخص دو بخش مربوط به مدیریت اعتبارات و اسکناس‌ها در بانک مرکزی باید نسبت به منشا این ماجرا اقداماتی را در دستور بگذارند و چنانچه کاسه‌ای زیر نیم کاسه بود، اقدام لازم را جهت برخورد در پیش بگیرند.

سناریوی سیاه، سناریوی سفید

کامران سلطانی، فعال بازار ارز دو سناریو را در گفتگو با خبرآنلاین به میان آورد. او در این باره گفت: تا جایی که می‌دانیم بخش بزرگی از تقاضای شکل گرفته ریال در ایران، تقاضای همسایگان شرقی ما یعنی افغانستان و پاکستان است و بخشی هم از این ریال‌ها در حال انتقال به عراق است. بر این اساس برخی فکر می‌کنند تقاضای شکل گرفته برای ریال تد حد زیادی ناشی از خوش‌بینی در موفقیت مذاکرات با ایالات متحده است.

سلطانی توضیح داد: درواقع این بخش از افزایش تقاضا ناشی از آن است که احتمالا برخی از فعالان ارز در کشورهای همسایه امیدوار به این هستند که چه مذاکرات نتیجه بدهد و چه ندهد، در نهایت به زودی ریال ایران قرار است تقویت شود. بنابراین ترجیح می‌دهند حتی دلار را ارزان‌تر بفروشند تا در این بخش سرمایه‌گذاری کنند.

دبیر پیشین کانون صرافان ارز با یادآوری میانه دهه ۸۰ و روزهای آخر صدام و سرنگونی آن یادآوری کرد: در آن زمان هم ارزش دینار عراق در معاملات خیابانی و بازار آزاد ۱۰ تا ۱۵ درصد بیش از ارزش واقعی آن بود زیرا تصور می‌شد به سرعت وضعیت دگرگون خواهد شد و حتی بخشی از این تقاضای دینار از سوی ایرانیان بود.

وی درباره سناریوی دوم گفت: این نگاهی بدبینانه است زیرا ممکن است در شرایط فعلی کشور، با جمع‌آوری ریال می‌خواهند سناریوی ضد امنیتی علیه ایران اجرا کنند. در این سناریو ممکن است ابتدا پول نقد در کشور جمع شود و خارج شود و سپس با یک حمله سایبری شبکه شتاب و شاپرک را از کار بیاندازند. در این صورت کشور دچار مشکلاتی می‌شود و ممکن است کار به اعتراضات مردم هم منجر شود.

سلطانی در این مورد که متقاضیان عبور از تنگه هرمز به دنبال ریال برای عبور از این منطقه هستند گفت: من فکر نمی‌کنم این طوری باشد. چرا که مثلا پاکستان یا ترکیه یا هر کشور دیگری می‌تواند از طریق مبادی رسمی این کار را انجام دهد و نیازی به این اقدامات ندارد.

برخی منابع آگاه معتقدند که همه متقاضیان عبور از تنگه هرمز دارای حساب ریالی در ایران نیستند و به همین دلیل به پول نقد روی آورده‌اند.

۲۲۳۲۲۹