نرگس کیانی: متاثرشدن فرهنگ‌وهنر از بحران‌های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی، در هر جامعه‌ای امری طبیعی است. جوامعی که اگر هم‌چون جامعه ما، ازجمله جوامع بحران‌خیز باشند، قطعا فرهنگ‌وهنر، رویدادهای این حوزه و اهالی آن را، به دفعات و با شدت بیشتری تحت تاثیر قرار می‌گیرند. جشنواره‌های فجر و مشخصا جشنواره تئاتر فجر از زمان برگزاری نخستین دوره آن در سال ۱۳۶۱ تا امسال که شاهد برگزاری چهل‌وچهارمین دوره‌اش هستیم، یکی از رویدادهای همواره تحت تاثیر این بحران‌ها بوده است. بحران‌هایی که از جمله نمونه‌های سیاسی آن‌ می‌توان به اعتراضات ۱۸ تیر ۱۳۷۸، خرداد ۱۳۸۸، دی ۱۳۹۶، مرداد ۱۳۹۷، آبان و دی ۱۳۹۸، تیر ۱۴۰۰، شهریور ۱۴۰۱ و دی ۱۴۰۴ اشاره کرد و ازجمله نمونه‌های اجتماعی‌اش از جنگ عراق علیه ایران، شیوع کرونا و جنگ ۱۲ روزه نام برد.

در تمام این موقعیت‌های زمانی، بدون قصد ارزش‌گذاری، طبیعتا هنرمندانی با استناد به لزوم همراهی با جامعه و رخدادهای آن، مخالف برگزاری و شرکت در این رویداد دولتی بوده‌اند و کسانی دیگر موافق آن. موقعیتی که بار دیگر در زمان حضور سیدوحید فخرموسوی به عنوان دبیر جشنواره رخ داده است. این بار اما در کنار تاثر جامعه از تعدد جانباختگان، سومین پنجشنبه‌ای را از سر می‌گذرانیم که با قطع راه‌های ارتباطی و رسانه‌ای همراه است. این اتفاق اگرچه طبق اطلاعیه وزارت ارتباطات بنا بر تصمیم مراجع ذی‌صلاح امنیتی و برای تامین امنیت جانی شهروندان رخ داده، اما تبعات تداوم آن به کرات مورد اشاره کارشناسان قرار گرفته است. چهل‌وچهارمین جشنواره تئاتر فجر، بدون حضور مهمانان بین‌المللی و با حضور ۱۲۱ اثر در بخش‌های گوناگون، در چنین شرایطی از امروز، دوم بهمن‌ماه آغاز شده و تا یازدهم بهمن‌ماه ادامه خواهد داشت.

شرایطی که فخرموسوی در تشریح آن، ضمن تاکید بر احترام به نظرات مخالف، می‌گوید «ما به احترام دوستانی که مایل به شرکت در جشنواره بودند و در تلاش و تکاپوی تمرین و رساندن اجرای خود به این رویداد، بستر برگزاری را فراهم کردیم» او تاکید می‌کند «منِ وحید فخرموسوی هم انتقاداتی دارم با این حال معتقدم برای کشورمان ایران، باید دست به دست هم دهیم و برای گذر از این بحران، به یکدیگر کمک کنیم و این گذر جز از مسیر گفت‌وگو صورت نمی‌گیرد» به عقیده او «ما، خودمان و شرایط‌مان را بهتر از هر کسی می‌شناسیم و قطعا فقط خودمانیم که می‌توانیم به خودمان کمک کنیم.» آن‌چه در ادامه می‌خوانید حاصل حضور دبیر چهل‌وچهارمین جشنواره تئاتر فجر در کافه‌خبر خبرآنلاین است.

اگر موافق باشید می‌خواهم گفت‌وگو را با اشاره به بحرانی که در حال از سر گذراندن آن هستیم، شروع کنیم. بحرانی که جشنواره تئاتر فجر، در طول چهل‌وچهار سال برگزاری شاهد نمونه‌های متعددی از آن، با شدت و ضعف‌های متفاوت بوده است.  

به عقیده من، تئاتر، نه چیزی جدا از زندگی که به نوعی آینه تمام‌نمای آن بر روی صحنه است. با این تعریف، تئاتر نمی‌تواند متاثر از جریان زندگی و جامعه خود نباشد. به عبارت دیگر، تئاتر و جامعه متقابلا از یکدیگر تاثیر می‌پذیرند و بر هم اثرگذارند. فارغ از این، جشنواره تئاتر فجر، می‌تواند برآیند یک‌ساله‌ی تئاتر همه استان‌ها و نه صرفا تهران و همچنین ویترین آن باشد. تاکید بر «همه استان‌ها و نه صرفا تهران» به بحث همیشگی لزوم رعایت عدالت فرهنگی برمی‌گردد. عدالتی که در صورت رعایت آن، شاهدِ نه‌تنها تنه‌زدن تئاتر استان‌ها به تئاتر تهران که پیشی‌گرفتن‌ آن از تئاتر تهران خواهیم بود. چنان‌چه برخی از نمایش‌هایی که در طول سال‌ها برگزاری جشنواره تئاتر فجر به عنوان نمایندگان تئاتر استان‌ها روی صحنه رفته‌اند، نمونه‌های قابل توجهی بوده‌اند. پس مراد ما از تئاتر، نه صرفا تئاترِ تهران که تئاترِ تمام استان‌هاست.

با این حساب، جشنواره تئاتر فجر، جدا از دیگر کارکردهایش، می‌تواند رویدادی برای گردهم‌آیی اهالی تئاتر تمام استان‌های ایران باشد. تئاترهایی که یا از طریق برگزیده شدن در جشنواره‌های استانی، به جشنواره فجر راه پیدا می‌کنند و یا به شکل مستقیم متقاضی حضور می‌شوند. جشنواره‌های تئاتر استانی هم برآیند یک‌ساله‌ی تئاترِ مراکز استان و شهرستان‌ها هستند. در طول سالیان گذشته، پس از برگزاری جشنواره‌های استانی و پیش از ورود به جشنواره فجر، شاهد برگزاری جشنواره‌های منطقه‌ای بودیم. اگرچه ما هم‌چنان به قطعیتی در مورد لزوم یا عدم لزوم برگزاری جشنواره‌های منطقه‌ای نرسیده‌ایم اما به هر حال، هم‌چون جشنواره‌های استانی، در کنار دیگر کارکردهای‌شان، رویدادی برای گردهم‌آمدن و تبادل تجربه‌ها هستند.

پیش از بازگشت به ادامه تشریح شرایط موجود، اشاره کردید جشنواره تئاتر فجر، جدا از دیگر کارکردهایش، می‌تواند رویدادی برای گردهم‌آیی اهالی تئاتر تمام استان‌های ایران باشد. طبق آن‌چه در نشست خبری اعلام کردید، نسبت حضور تئاتر استان‌ها به تئاتر تهران در جشنواره، بیشتر است.

بله، ۷۰ درصد اجراها، در بخش‌های مختلف، متعلق به تئاتر استان‌ها و ۳۰ درصد متعلق به تئاتر تهران است. ضمن این که طبق سیاست وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، به‌تبع، اساس کارمان بر شفاف‌سازی است. در این راستا، تا جای ممکن از تخصیص هزینه برای بخش‌های ستادی و پشتیبانی کاستیم و کوشیدیم خروجی مالی را به دست هنرمندان برسانیم. هرچند بودجه جشنواره چهل‌وچهارم به‌نسبت جشنواره چهل‌وسوم کاهش پیدا کرده است. همچنین باید از شخص سیدعباس صالحی، به دلیل دغدغه‌مندی ویژه‌شان نسبت به حوزه تئاتر سپاسگذاری و اشاره کنم که خودشان ازجمله تماشاگران ویژه تئاتر در طول سال‌اند.

و در خصوص اسامی هیات داوران جشنواره که در نشست خبری اشاره‌ای به آن نشد، چه‌طور؟

این خبری بود که هنوز در جای دیگری مطرح نشده است. بخش «ایران من» متمرکز بر آثاری با موضوع جنگ ۱۲ روزه اسرائیل علیه ایران، مقاومت و دفاع مقدس، با ۱۰ اثر در بخش خیابانی و ۱۰ اثر در بخش صحنه‌ای، از حضور کرامت رودساز، فرهاد بشارتی، ابوالفضل همراه، عبدالرضا اکبری و وحید لک به عنوان داور بهره می‌برد.  

قطب‌الدین صادقی، شهرام زرگر و شهرام کرمی به عنوان داوران بخش فراگیر؛ آثار تولیدشده توسط سازمان بهزیستی، ما را همراهی می‌کنند. برگزاری این بخش براساس تفاهم‌نامه‌ای میان وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و سازمان بهزیستی صورت می‌گیرد و اجرای ۱۲ اثر در بخش خیابانی و ۸ اثر در بخش صحنه‌ای حاصل این تفاهم‌نامه است.

هیات داوران بخش فجرپلاس که در آن ۷ سالن خصوصی میزبان ۱۸ اثر خواهند بود، متشکل از آرش دادگر، محمد حاتمی و مریم کاظمی است.

سه داور بخش خیابانی؛ رامین راستاد، امیر غفارمنش و سامان خلیلیان هستند که به قضاوت ۲۳ اثری که در این بخش اجرا خواهد شد، می‌نشینند.

امیر راد، شیوا مسعودی و فرشاد یاری نیز قضاوت بخش دیگرگونه‌ها را با حضور ۱۵ اثر بر عهده خواهند داشت.

فریبا کوثری، حسین مسافرآستانه، حسین کیانی، رضا مهدی‌زاده و امیرکاوه آهنین‌جان نیز داوران بخش صحنه‌ای و مسابقه تئاتر ایران شامل ۲۷ اثر را تشکیل می‌دهند.

با این حساب در مجموع ۱۲۱ اثر در فاصله دوم تا یازدهم بهمن‌ماه در قالب جشنواره فجر چهل‌وچهارم اجرا خواهد شد. ضمن این که با برگزاری افتتاحیه جشنواره در کرمان، ۶ اثر در بخش رادیوتئاتر در آن‌جا مورد قضاوت قرار گرفت. همچنین بخش پوستر و عکس، با حضور ۶۰ اثر در بخش پوستر و ۶۰ اثر در بخش عکس برگزار شد.

آثار صحنه‌ای جشنواره در سالن‌ها و مجموعه‌های تئاتر شهر (سالن اصلی، سالن سایه، سالن چهارسو، سالن قشقایی و کارگاه نمایش)، تماشاخانه ایرانشهر (سالن استاد ناظرزاده کرمانی و سالن استاد سمندریان)، تالار حافظ، تماشاخانه سنگلج و حوزه هنری اجرا خواهند شد و آثار خیابانی نیز در پهنه رودکی اجرا می‌شود.

با این حال، طبیعتا در شرایط موجود، برگزاری چهل‌وچهارمین جشنواره تئاتر فجر تحت تاثیر وضعیت بغرنج و دردناک اجتماعی موجود قرار می‌گیرد.  

طبیعتا. به هر حال، شرایط سیاسی، اقتصادی و اجتماعی موجود قطعا بر برگزاری چهل‌وچهارمین جشنواره تئاتر فجر اثرگذار است. اگرچه معتقدم از تئاتر و اهالی تئاتر در ایران، هنر و هنرمندانی مظلوم‌تر وجود ندارد. مظلوم‌تر به معنای این که برخلاف سینما، موسیقی، هنرهای تجسمی و… از روندی اقتصادی برخوردار نیستند. در حالی که تئاتر و تئاتری‌ها هم‌چنان در حال دست‌وپنجه نرم کردن با اقتصاد تئاتر هستند. هرچند کم‌وبیش تئاترهایی هم بیشتر در تهران و کم‌تر در دیگر استان‌ها، روی صحنه می‌روند که از حضور تهیه‌کننده برخوردارند و اثرگذاری و گیشه خوبی دارند. ضمن این که تهیه‌کنندگانی حرفه‌ای از میان اهالی تئاتر نیز روند تئاتر استان‌ها را پیگیری می‌کنند و تهیه‌کنندگی آثاری را می‌پذیرند. با وجود این، مشاهده می‌کنیم هر بحرانی که به وجود می‌آید نخستین اقدام در عرصه فرهنگ‌وهنر، تعطیلی سالن‌های تئاتر است. این در حالی است، که کار اول و آخر بسیاری از اهالی تئاتر، اجرا و روی صحنه رفتن است و تعطیلی سالن‌ها، به شکل مستقیم بر معیشت‌شان اثر می‌گذارد.

باید تاکید کنم که من برای همه دیدگاه‌ها احترام قائلند، ازجمله برای کسانی که می‌پرسند چرا در چنین موقعیتی شاهد برگزاری جشنواره تئاتر فجر هستیم؟ نظر این دوستان کاملا قابل احترام است، اما نباید موجب نادیده‌گرفتن نظرات دیگر شود. درواقع، در حالی که کسانی چنین عقیده‌ای دارند، کسان دیگری هم هستند که عقیده‌شان متفاوت است و معتقدند روی صحنه رفتن تئاتر و برگزاری جشنواره، نباید به واسطه بحران‌ها متوقف شود. به عبارت دیگر، اگرچه هر دو گروه، موافقان و مخالفان برگزاری جشنواره در شرایط کنونی، از بحران‌ موجود متاثرند اما گروه موافقِ برگزاری، نظرشان این است که اجرای تئاتر و روی صحنه رفتن را نباید متوقف کرد.  

در پایان، با این حساب می‌توان گفت شاهد عدم شرکت گروه مخالف در جشنواره یا پیشنهادهایی از این دست که برگزاری جشنواره به تاریخ دیگری موکول شود، بوده‌ایم.

بله، اما ما به احترام دوستانی که مایل به شرکت در جشنواره بودند و در تلاش و تکاپوی تمرین و رساندن اجرای خود به جشنواره، بستر برگزاری را فراهم کردیم و کوشیدیم این اتفاق به شکل درستی رخ دهد. منِ وحید فخرموسوی هم انتقاداتی دارم با این حال معتقدم برای کشورمان ایران، باید دست به دست هم دهیم و برای گذر از این بحران، به یکدیگر کمک کنیم. این گذر جز از مسیر گفت‌وگو صورت نمی‌گیرد. ما خودمان و شرایط‌مان را بهتر از هر کسی می‌شناسیم و قطعا فقط خودمانیم که می‌توانیم به خودمان کمک کنیم. پس از همین‌جا از همه اهالی تئاتر، از همه علاقه‌مندان به این هنر، از همه تماشاگرانی که تئاتر را بخشی از سبد فرهنگی خود می‌دادند دعوت می‌کنم جهت حمایت از تئاتر و اهالی آن، در کنار یکدیگر باشیم.

۵۹۲۴۲