«دونباس» کجاست و چرا کلید جنگ و صلح در اوکراین محسوب میشود؟
خبرگزاری مهر، گروه بین الملل: در حالی که نمایندگان آمریکا، روسیه و اوکراین پس از مدتها برای نخستین گفتوگوی سهجانبه از زمان آغاز جنگ تمامعیار گرد هم آمدهاند، یک واقعیت بیش از هر زمان دیگری خودنمایی میکند؛ اختلاف اصلی نه بر سر آتشبس نه بر سر تحریمها و نه حتی بر سر تضمینهای امنیتی، بلکه بر سر «زمین» است. زمینی در شرق اوکراین که با نام دونباس شناخته میشود و سالهاست به کانون مناقشهای فرسایشی و خونبار تبدیل شده است.
دونباس شامل دو استان دونتسک و لوهانسک برای مسکو صرفاً یک منطقه جغرافیایی نیست. این منطقه بهتدریج به نماد ادعای تاریخی روسیه بر اوکراین، ابزار فشار ژئوپلیتیکی و شاهکلید تحقق اهداف کرملین در جنگ بدل شده است. در مقابل، برای کییف، دونباس نه فقط بخشی از تمامیت ارضی، بلکه ستون فقرات دفاعی و صنعتی کشور محسوب میشود و واگذاری آن، به معنای گشودن دروازههای شرق اوکراین به روی تهدیدات آینده تلقی میشود.
دونباس کجاست و چرا اهمیت دارد؟
منطقه دونباس در شرق اوکراین پیش از جنگ، قلب صنعتی این کشور به شمار میرفت و نقش تعیینکنندهای در اقتصاد ملی اوکراین ایفا میکرد. معادن غنی زغالسنگ، صنایع فولاد، کارخانههای بزرگ و شبکه گسترده حملونقل، این منطقه را به یکی از قطبهای اقتصادی اروپای شرقی تبدیل کرده بود. اتصال دونباس به دریای آزوف از طریق رودخانهها و کانالهای مصنوعی، امکان صادرات و جابجایی گسترده مواد خام و محصولات صنعتی را فراهم میکرد.
در کنار صنعت، کشاورزی نیز در این منطقه جایگاه مهمی داشت و زمینهای حاصلخیز آن سهم قابل توجهی در تولیدات کشاورزی اوکراین ایفا میکردند. همین ترکیب صنعت، منابع طبیعی و موقعیت جغرافیایی، دونباس را به منطقهای راهبردی تبدیل کرده بود که از دست دادن آن، پیامدهایی فراتر از یک شکست سرزمینی ساده برای کییف به همراه داشت.
آغاز بحران؛ از کریمه تا دونباس
بحران کنونی اوکراین را نمیتوان بدون بازگشت به سال ۲۰۱۴ درک کرد. در آن سال، روسیه با یک عملیات نظامی پنهان، شبهجزیره کریمه را به خاک خود ضمیمه کرد. همزمان در شرق اوکراین و در منطقه دونباس، گروههای مسلح جداییطلب با حمایت مستقیم و غیرمستقیم مسکو شکل گرفتند و کنترل بخشهایی از دونتسک و لوهانسک را در دست گرفتند.
در آن مقطع، ارتش اوکراین از نظر آمادگی و انسجام در وضعیت مناسبی قرار نداشت و همین امر به جداییطلبان اجازه داد مراکز مهمی از جمله مراکز استانی را تصرف کنند. روسیه همواره حضور نظامی مستقیم خود را انکار کرده است، اما برخی رسانه ها مدعی هستند که شواهد متعدد از حمایت تسلیحاتی، اطلاعاتی و عملیاتی مسکو از این گروهها حکایت داشته است.
از سال ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۲، درگیری در دونباس به شکل جنگی کمشدت اما مستمر ادامه یافت. خطوط تماس تثبیت شدند، اما تبادل آتش و حملات پراکنده هرگز متوقف نشدند. بر اساس آمارهای اوکراینی، این جنگ فرسایشی طی حدود هشت سال جان نزدیک به ۱۴ هزار نفر را گرفت و هزاران خانواده را آواره کرد.
از بهرسمیتشناسی تا تهاجم تمامعیار
در فوریه ۲۰۲۲، روسیه با بهرسمیتشناختن جمهوریهای خودخوانده دونتسک و لوهانسک، گام نهایی را برای تغییر معادلات برداشت. تنها سه روز بعد، ارتش روسیه تهاجم گستردهای را علیه اوکراین آغاز کرد که جنگی تمامعیار را رقم زد و توازن امنیتی اروپا را به چالش کشید. در این مرحله، دونباس به یکی از اصلیترین محورهای عملیات نظامی روسیه تبدیل شد. اگرچه مسکو در ابتدا اهدافی فراتر از شرق اوکراین را دنبال میکرد اما در ادامه تمرکز خود را بهطور فزایندهای بر دونباس معطوف کرد.
وضعیت میدانی؛ پیشروی پرهزینه و کند
با وجود برتری عددی و تسلیحاتی ارتش روسیه، تصرف کامل دونباس همچنان برای مسکو دستنیافتنی باقی مانده است. نیروهای روسی تقریبا تمام استان لوهانسک را در کنترل دارند، اما در استان دونتسک تنها حدود ۷۰ درصد از خاک را تصرف کردهاند. بخش باقیمانده، بهویژه نوار موسوم به «کمربند دفاعی»، همچنان در اختیار اوکراین قرار دارد یا بهصورت منطقهای بیطرف باقی مانده است.
این پیشروی کند، هزینه انسانی سنگینی به همراه داشته است. ناظران مستقل نیز تأکید دارند که ادامه این روند، تصرف کامل دونباس را به پروژهای طولانی و فرسایشی تبدیل کرده است.
اهمیت دونباس برای امنیت اوکراین
از دست دادن دونباس برای اوکراین صرفا به معنای از دست دادن یک منطقه صنعتی نیست. این منطقه شبکهای از شهرهای صنعتی، خطوط راهآهن و جادههای راهبردی را در خود جای داده که ستون فقرات دفاعی شرق اوکراین را تشکیل میدهند. طی سالهای گذشته، کییف سرمایهگذاری گستردهای برای استحکامبخشی به این خطوط دفاعی انجام داده و آنها را به سدی در برابر پیشروی روسیه تبدیل کرده است.
واگذاری این منطقه نهتنها توان دفاعی اوکراین را بهشدت تضعیف میکند، بلکه مسیرهای حیاتی برای حملونقل و تدارکات نظامی را نیز در معرض تهدید قرار میدهد و عمق استراتژیک کشور را کاهش میدهد.
گزینههای سیاسی و بنبست دیپلماتیک
با وجود تداوم جنگ، بحث درباره راهحلهای سیاسی نیز ادامه دارد. اوکراین تأکید کرده است که واگذاری دائمی سرزمین حتی در صورت برگزاری همهپرسی، با قانون اساسی و حقوق بینالملل در تضاد است و قابل پذیرش نیست. در عین حال، کییف و متحدان اروپاییاش از احتمال پذیرش یک آتشبس مبتنی بر خطوط فعلی سخن گفتهاند تا دستکم کشتار متوقف شود.
در این چارچوب، برخی پیشنهادها از جمله ایجاد مناطق ویژه اقتصادی یا ترتیبات امنیتی خاص برای بخشهایی از دونباس مطرح شده است. با این حال، مواضع سختگیرانه مسکو و اصرار بر حل کامل «مسئله سرزمینی» نشان میدهد که رسیدن به توافقی پایدار همچنان با موانع جدی روبهرو است.
نتیجه
دونباس فراتر از یک منطقه جغرافیایی به کانون تعیینکننده آینده اوکراین تبدیل شده است؛ منطقهای که تلاقی اقتصاد، امنیت و سیاست ژئوپلیتیک را در خود جای داده و سرنوشت جنگ را بهشدت تحت تأثیر قرار میدهد. اهمیت دونباس تنها در منابع غنی زغالسنگ و فلزات آن خلاصه نمیشود، بلکه این منطقه بهعنوان ستون فقرات صنعتی اوکراین، نقش حیاتی در تابآوری اقتصادی این کشور ایفا میکند. از دست رفتن کامل دونباس به معنای تضعیف ساختاری اقتصاد اوکراین و کاهش توان این کشور برای ادامه مقاومت در برابر فشارهای نظامی و سیاسی روسیه خواهد بود. دونباس برای کرملین تنها یک هدف نظامی نیست، بلکه بخشی از پروژه گستردهتر روسیه برای بازتعریف نفوذ خود در فضای پساشوروی است. استفاده پوتین از ادعاهای تاریخی و جمعیتی و تبدیل دونباس به اهرم فشار در مذاکرات، نشان میدهد که این منطقه در راهبرد روسیه نقشی کلیدی دارد.
پس از بیش از یک دهه بحران و چند سال جنگ تمامعیار، دونباس همچنان گره اصلی مناقشه اوکراین باقی مانده است. منطقهای که برای روسیه نماد تحقق رؤیای ژئوپلیتیکی و برای اوکراین خط قرمز بقا و امنیت ملی به شمار میرود. تا زمانی که دو طرف بر سر سرنوشت این سرزمین به درکی مشترک نرسند، چشمانداز صلح پایدار در اوکراین همچنان دور از دسترس باقی خواهد ماند.