دور زدن تحریم دریا؛ از وظیفه تا مسئولیت ملی_۲۹ فراتر از تنگه هرمز؛ ریلگذاری ایران برای آینده تجارت
به گزارش خبرنگار مهر، در حالی که تنشهای ژئوپلیتیکی در منطقه خلیج فارس و نگرانیها درباره امنیت مسیرهای دریایی همچنان وجود دارد، موضوع تابآوری تجارت خارجی ایران و مسیرهای جایگزین حملونقل بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است. کارشناسان و مقامهای دولتی معتقدند اگرچه تنگه هرمز همچنان مهمترین شریان تجارت و صادرات انرژی ایران محسوب میشود، اما اقتصاد کشور بهطور کامل به این گذرگاه وابسته نیست و شبکهای از کریدورهای زمینی، ریلی و دریایی میتواند در شرایط اضطراری بخشی از نیازهای تجاری کشور را پوشش دهد.
تنگه هرمز سالهاست بهعنوان یکی از مهمترین گلوگاههای انرژی جهان شناخته میشود؛ مسیری که بخش قابل توجهی از صادرات نفت، واردات کالاهای اساسی و تبادلات تجاری ایران از طریق آن انجام میشود. با این حال، تشدید تنشهای منطقهای و احتمال اختلال در مسیرهای جنوبی باعث شده سیاستگذاران اقتصادی بهطور جدی روی گزینههای جایگزین تمرکز کنند.
در همین ارتباط، سید محمد صادق قنادزاده، معاون خدمات تجاری سازمان توسعه تجارت ایران، با اشاره به اهمیت حملونقل دریایی در تجارت جهانی تأکید کرد: «در کل دنیا حملونقل دریایی مقرونبهصرفهترین و اصلیترین روش تجارت است، اما در شرایط اضطراری باید به فکر راههای جایگزین بود.» به گفته او، در ماههای اخیر مطالعات گستردهای درباره کریدورهای جایگزین انجام شده و سندی برای معرفی مسیرهای جایگزین حملونقل دریایی جنوب طراحی شده است.
بر اساس این رویکرد، یکی از مهمترین گزینههای ایران برای کاهش فشار بر تنگه هرمز، استفاده از ظرفیتهای بندر چابهار و دریای عمان است. بندر چابهار به دلیل قرار گرفتن خارج از محدوده تنگه هرمز، از موقعیت ویژهای برخوردار است و در سالهای اخیر توسعه زیرساختهای آن سرعت گرفته است. این بندر علاوه بر نقشآفرینی در تجارت ایران، به یکی از مسیرهای مهم ترانزیتی برای کشورهای آسیای مرکزی و افغانستان تبدیل شده است.
چابهار و مرزهای زمینی نقطه قوت تجارت
کارشناسان معتقدند در صورت بروز محدودیت در خلیج فارس، چابهار میتواند بخشی از بار واردات کالاهای اساسی، مواد اولیه صنعتی و حتی صادرات غیرنفتی کشور را مدیریت کند. هرچند ظرفیت این بندر هنوز با بنادر بزرگ جنوبی قابل مقایسه نیست، اما توسعه آن در سالهای آینده میتواند بخشی از وابستگی ایران به مسیرهای سنتی را کاهش دهد.
در کنار مسیرهای دریایی، کریدورهای زمینی و ریلی نیز بهعنوان مزیت مهم ژئوپلیتیکی ایران مطرح هستند. ایران با بیش از ۱۰ کشور مرز مشترک دارد و همین موقعیت جغرافیایی امکان اتصال به بازارهای منطقهای و بینالمللی را فراهم کرده است. مرزهای شمالغربی با ترکیه، جمهوری آذربایجان و ارمنستان، و مرزهای شرقی با پاکستان و افغانستان، از جمله مسیرهایی هستند که در شرایط بحران میتوانند نقش پررنگتری در جابهجایی کالا ایفا کنند.
ظرفیتهای دریای خزر
کریدور بینالمللی شمال ـ جنوب یکی از مهمترین پروژههایی است که طی سالهای اخیر مورد توجه قرار گرفته است. این کریدور، شبکهای ترکیبی از حملونقل دریایی، ریلی و جادهای است که ایران را به روسیه، آسیای مرکزی و اروپای شرقی متصل میکند. توسعه این مسیر نهتنها میتواند درآمد ترانزیتی ایران را افزایش دهد، بلکه در شرایط محدودیتهای دریایی، بخشی از تجارت خارجی کشور را نیز حفظ خواهد کرد.
در همین زمینه، محمدعلی دهقان دهنوی، رئیس کل سازمان توسعه تجارت ایران، بر توسعه ظرفیتهای دریای خزر تأکید کرد و گفت: «دریای خزر امکان برقراری مسیر ارتباطی ایران با کشورهای آسیای میانه و روسیه را فراهم میکند.»
او با اشاره به اتصال مسیرهای ریلی و زمینی به بنادر شمالی افزود: «قزاقستان ارتباط ایران با شرق آسیا و چین را ممکن میکند و در غرب خزر نیز مسیرهای ارتباطی با گرجستان، ترکیه و اروپا فعال است.»
به گفته معاون وزیر صمت، تمرکززدایی از مسیر دریایی جنوب به یکی از استراتژیهای مهم کشور تبدیل شده است. او تأکید کرد که تجارت از مسیر جنوبی همچنان اهمیت خود را حفظ خواهد کرد، اما ایران باید همزمان مسیرهای تجاری شمالی را نیز تقویت کند.
حملونقل ریلی گزینهای پایدار برای تجارت
با این حال، توسعه تجارت از مسیر دریای خزر با چالشهایی نیز روبهرو است. محدودیت ظرفیت کشتیها، کمبود زیرساختهای بندری و نیاز به سرمایهگذاری در حوزه لجستیک از جمله موانعی است که مقامهای دولتی به آن اشاره میکنند. دهقان دهنوی نیز تأکید کرده که پروژههای زیرساختی و تأمین مالی برای افزایش ظرفیت بنادر شمالی ضروری است.
در حوزه حملونقل ریلی نیز ایران طی سالهای اخیر تلاش کرده ارتباطات منطقهای خود را توسعه دهد. اتصال ریلی به ترکمنستان، قزاقستان و ترکیه، ظرفیت تازهای برای جابهجایی کالا ایجاد کرده است. کارشناسان میگویند حملونقل ریلی علاوه بر امنیت بیشتر، هزینه کمتری نسبت به برخی روشهای دیگر دارد و در شرایط بحرانی میتواند گزینهای پایدار برای تجارت باشد.
همزمان با تلاش برای توسعه مسیرهای جایگزین، دولت مجموعهای از سیاستهای حمایتی را نیز برای کنترل هزینههای واردات و صادرات در دستور کار قرار داده است. قنادزاده درباره افزایش قیمت کالاهای وارداتی در شرایط بحران توضیح داد که بخشی از افزایش قیمتها ناشی از «هیجانات روانی» در بازار حملونقل و بیمه است بخشی از این افزایش ناشی از «هیجانات روانی» در بازار حملونقل و بیمه است و بخش دیگر به رشد واقعی هزینههای لجستیکی بازمیگردد.
معاون سازمان توسعه تجارت ایران اعلام کرد که دولت برای کاهش فشار بر تولیدکنندگان و واردکنندگان، اقداماتی مانند مذاکره با کشورهای همسایه برای ارائه تخفیفهای ترانزیتی، کاهش عوارض و تعرفهها و مدیریت نرخها را در دستور کار قرار داده است. به گفته این مقام مسئول، این سیاستها میتواند از افزایش شدید قیمت تمامشده کالاها جلوگیری کند.
در کنار این اقدامات، سازمان توسعه تجارت ایران برخی تسهیلات اجرایی را نیز فعال کرده است. تمدید کارتهای بازرگانی، افزایش مهلت رفع تعهد ارزی، تسهیل ترخیص کالا در گمرک و باز شدن ثبت سفارش برای حدود ۲۵۰۰ کد تعرفه کالاهای ضروری، از جمله تصمیمهایی است که برای حفظ جریان تجارت در شرایط اضطراری اتخاذ شده است.
تحلیلگران اقتصادی معتقدند تجربه سالهای اخیر، بهویژه در دوران تحریم، باعث شده ایران به سمت تنوعبخشی در مسیرهای تجاری حرکت کند. هرچند هیچیک از مسیرهای جایگزین نمیتوانند بهتنهایی نقش تنگه هرمز را ایفا کنند، اما ترکیب این مسیرها میتواند تابآوری اقتصاد کشور را افزایش دهد و مانع از بروز اختلال گسترده در تأمین کالا شود.
در نهایت، آینده تجارت ایران در شرایط پرتنش منطقهای تا حد زیادی به میزان سرمایهگذاری در زیرساختهای حملونقل، توسعه همکاریهای منطقهای و سرعت تکمیل کریدورهای ترانزیتی وابسته خواهد بود؛ مسیری که میتواند جایگاه ژئوپلیتیکی ایران را در تجارت منطقهای و بینالمللی بیش از گذشته تقویت کند.