دور زدن تحریم دریا؛ از وظیفه تا مسئولیت ملی_ ۲۷ خط آهن جلفا، شاهراه فراموششده تجارت ایران؛ چرا مسیر راهبردی احیا نشد؟
به گزارش خبرنگار مهر، حدود ۷۰ درصد واردات و صادرات ایران در دوران جنگ هشتساله ایران و عراق از مسیر راهآهن جلفا انجام میشد، ظرفیتی که امروز نیز با احیای آن میتواند بهعنوان یک مسیر راهبردی و «مجرای تنفسی» برای کشور در شرایط بحران ایفای نقش کند.
راهآهن جلفا – تبریز، نخستین خط آهن تجاری ایران است که در سال ۱۹۱۶ میلادی توسط روسیه تزاری به بهرهبرداری رسید. اهمیت راهبردی این مسیر پس از انقلاب اسلامی بیش از پیش آشکار شد، بهگونهای که در دوران جنگ تحمیلی نخست، با توجه به ناامنی خلیج فارس و دریای عمان، این خط ریلی به شریان اصلی تأمین کالا تبدیل شد و بخش عمدهای از نیازهای کشور از این مسیر جابهجا میشد. در آن دوره، محمولههای وارداتی در بندر باتومی دریای سیاه تخلیه و از طریق ارمنستان و نخجوان وارد ایران میشد.
با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و آغاز جنگ اول قرهباغ، این مسیر عملاً کارکرد خود را از دست داد؛ زیرا اتصال ریلی نخجوان به ارمنستان به دلیل درگیریها قطع شد. پس از آتشبس ۱۹۹۴ میان جمهوری آذربایجان و ارمنستان، فرصت تازهای برای احیای این کریدور ریلی و نقشآفرینی ایران در ایجاد پیوند ترانزیتی و حتی کمک به کاهش تنش میان دو کشور فراهم شد، اما این ظرفیت به نتیجه عملی نرسید.
در ادامه و پس از جنگ دوم قرهباغ در سال ۲۰۲۰، با تمایل ایروان و باکو برای پایان دادن به تنشهای سهدههای، بار دیگر امکان احیای این مسیر مطرح شد؛ با این حال، بهرغم فراهم شدن شرایط سیاسی، اقدام مؤثری از سوی ایران برای فعالسازی این خط ریلی صورت نگرفت.
در شرایط کنونی که تهدیدات مربوط به محاصره دریایی از سوی آمریکا نیز مطرح میشود، کارشناسان بر این باورند که تقویت مسیرهای زمینی و ریلی، از جمله احیای راهآهن جلفا، میتواند نقش مهمی در افزایش تابآوری اقتصادی کشور داشته باشد. در صورت اتصال مجدد این مسیر به دریای سیاه از طریق جمهوری آذربایجان و ارمنستان، این خط ریلی میتواند مشابه دوران جنگ تحمیلی، بخش قابل توجهی از نیازهای وارداتی و صادراتی ایران را تأمین کرده و همزمان موجب گسترش همکاریهای منطقهای در شمالغرب کشور شود.
در مقابل، در شرایطی که ارمنستان و جمهوری آذربایجان به دنبال توسعه روابط ترانزیتی خود با محوریت طرح موسوم به «مسیر ترامپ» (TRIPP) هستند، نگرانیهایی درباره پیامدهای ژئوپلیتیکی این پروژه مطرح شده است. بر اساس برخی گزارشها، این مسیر با مشارکت و مدیریت طرف آمریکایی در حال طراحی است که میتواند زمینهساز افزایش نفوذ این کشور در مرزهای شمالی ایران باشد و بر کریدورهای مهمی همچون شمال – جنوب نیز اثرگذار شود.
در این میان، برخی تحلیلها تأکید دارند به جای اتکا به مسیرهای جایگزین با نقشآفرینی بازیگران فرامنطقهای، میتوان با محوریت احیای راهآهن جلفا – نخجوان – ارمنستان، یک کریدور مشترک و سودآور برای هر سه کشور ایجاد کرد. در چنین سناریویی، ایران ضمن دسترسی به یک مسیر پایدار و امن ترانزیتی در شرایط بحران، میتواند جایگاه خود را در کریدور بینالمللی شمال – جنوب نیز تقویت کند و همزمان وابستگی منطقه به میانجیگری قدرتهای فرامنطقهای کاهش یابد.
در کنار منافع اقتصادی و ژئوپلیتیکی اتصال ریلی ایران به نخجوان، این مسیر کشور را به کریدور میانی نیز متصل میکند. یکی از سیاستهای راهبردی ایالات متحده، حذف ایران از تمامی مسیرهای ترانزیتی بینالمللی است که کریدور شرق غرب از مهمترین آنها به شمار میرود.
با حمایتهای سیاسی و اقتصادی آمریکا، ترکیه و جمهوری آذربایجان با وجود هزینههای بالاتر، سالهاست که در تلاش برای توسعه این مسیر هستند. کریدور میانی از چین آغاز شده، از آسیای مرکزی عبور میکند و پس از گذر از دریای خزر، از طریق جمهوری آذربایجان و ترکیه به اروپا متصل میشود. اتصال ریلی جمهوری آذربایجان به نخجوان از خاک ایران، این امکان را فراهم میکند که کشور ما سهم خود را در مسیر کریدور میانی حفظ کرده و جایگاه ترانزیتی ایران در منطقه تقویت شود.
نقشه کریدور میانی
اتصال راهآهن جلفا به شبکه ریلی قفقاز میتواند ارتباط ریلی ایران با ترکیه را نیز تقویت کند. شبکه ریلی ایران از مرز رازی به راهآهن ترکیه متصل است، اما قطارهای ایران پس از ورود به ترکیه به دریاچه وان میرسند و بار یا مسافر آنها باید با کشتی از دریاچه عبور کند و مجدداً سوار قطار شوند. زیرساختهای بندری دریاچه وان فرسوده است و بهدلیل کمبود سرمایهگذاری، ظرفیت بالایی برای انتقال بار ندارد.
به همین دلیل، حملونقل ریلی ایران با ترکیه که بخشی از کریدور شرق غرب نیز محسوب میشود، از ظرفیت محدودی برخوردار است. از سوی دیگر، ارمنستان با ترکیه ارتباط ریلی دارد، اما این مسیر در جریان جنگ قرهباغ توسط ترکیه برای حمایت از باکو مسدود شد. پس از جنگ دوم قرهباغ، ارمنستان و ترکیه درصدد بازگشایی مسیرهای مرزی خود هستند.
در صورت احیای راهآهن قفقاز و اتصال مجدد ریلی ارمنستان به ترکیه، ایران میتواند از طریق راهآهن جلفا، پس از عبور از نخجوان و ارمنستان، وارد شبکه ریلی ترکیه شود و بدین شکل کریدور شرق غرب نیز تقویت گردد.
کارشناسان معتقدند احیای شبکه ریلی قفقاز و اتصال جلفای ایران به آن، ضمن خنثیسازی تهدید کریدور جعلی زنگزور، مزایای اقتصادی گستردهای به همراه داشته و موقعیت ژئوپلیتیک کشور را تثبیت و ارتقا میدهد. این مسیر همزمان کریدور شمال جنوب را تکمیل کرده، ایران را به کریدور میانی متصل میسازد، کریدور شرق غرب را تقویت میکند و فرصت ایجاد شاخهای جدید از مسیر شمال جنوب را فراهم میآورد.