رضا خانکی، کارشناس و فعال بازار سرمایه، در گفت‌وگویی تفصیلی با خبرنگار مهر به تحلیل پیامدهای حذف حجم مبنا و ضرورت اصلاح دامنه نوسان پرداخت. او این اقدام را گامی مثبت اما ناقص توصیف کرد که برای تکمیل آن نیاز به بازنگری در سایر ریزساختارهای بازار سهام است.

خانکی در ابتدای سخنان خود با صراحت اعلام کرد: برداشته شدن حجم مبنا، اتفاق خیلی خوبی بود.

او با انتقاد از رویکردهای گذشته، افزود: متأسفانه عده‌ای با تفکرات اقتصاد کاملاً دولتی، با تصمیمات خود بازار سرمایه را نابود کردند. اکنون هم هر گام مثبتی که برداشته می‌شود، دوباره همان افراد دست به کار شده و با اقدامات خود بازار را به هم می‌ریزند.

این فعال بازار سرمایه با اشاره به تداوم مسیر اصلاحی زیرساختارهای بازار سهام تأکید کرد: در ادامه حذف حجم مبنا، دامنه نوسان نیز باید به مرور از بین برود. یکی از مشکلات اصلی نقدشوندگی بازار با حذف حجم مبنا حل شده است و اکنون نوبت به رفع دومین مشکل ریزساختاری بازار می‌رسد.

بازار بدون حجم بالا می‌رود؛ این اصلاً ایراد ندارد

خانکی در واکنش به نگرانی برخی فعالان مبنی بر افزایش قیمت‌ها بدون شکل‌گیری حجم معاملات قابل توجه، گفت: برخلاف نظر عده‌ای که می‌گویند بدون حجم مبنا، بازار بدون حجم دارد بالا می‌رود، باید گفت این اصلاً ایرادی ندارد.

او توضیح داد که اگر حجم مبنا به قوت خود باقی مانده بود، بازار اصطلاحا درجا می‌زد و هر روز با صف‌های خرید مواجه می‌شدیم، در حالی که قیمت‌ها هم افزایش نمی‌یافت – وضعیتی که به مراتب بدتر از شرایط کنونی است.

به اعتقاد این کارشناس، حذف حجم مبنا امکان جبران ضرر و زیان را در مدت کوتاهتری برای بازار فراهم کرده است.

وی در توضیح شرایط فعلی بازار سهام افزود: بازار دارد عقب‌ماندگی خود را جبران می‌کند. در این شرایط، به‌مرور و در بازه زمانی کوتاه‌تر، قیمت‌ها به سطح تعادلی خود نزدیک می‌شوند و طبیعتاً در آن نقطه، حجم معاملات نیز افزایش خواهد یافت.

حل معضل صف‌نشینی؛ در گرو حذف دامنه نوسان، نه حجم مبنا

خانکی در پاسخ به این پرسش که چرا هنوز صف‌های خرید و فروش در بازار مشاهده می‌شود، تأکید کرد: تنها راه حل معضل صف‌نشینی در بازار سهام ایران، برداشته شدن دامنه نوسان است و این دیگر به حجم مبنا ربطی ندارد.

او حجم مبنا را «اختراعی من‌درآوردی» در بازار ایران خواند و افزود: حذف آن به هر شکلی که بود، رخدادی درست و ضروری بود.

نگرانی از جهش بیش از حد بازار؛ نقش دامنه نوسان در جلوگیری از صف فروش

این فعال بازار سرمایه در عین حال به یک دغدغه جدی اشاره کرد: بله در حال حاضر نگرانی این است که بازار دچار جهش بیش از حد یا اصطلاحا اورشوت (overshoot) شود؛ یعنی در نقطه‌ای که باید به تعادل برسد، نتواند توقف کند و ناگهان در سطوح بالاتری شاهد جهش عرضه و فروش سنگین باشیم.

او راهکار را نه بازگشت حجم مبنا، بلکه اصلاح دامنه نوسان دانست و گفت: برای اینکه در چنین شرایطی صف فروش شکل نگیرد، باید برویم دامنه نوسان را درست کنیم.

ضرورت افزایش دامنه نوسان تا حذف تدریجی؛ «بازار باید اجازه کشف قیمت واقعی را پیدا کند»

رضا خانکی در ادامه این گفت‌وگو با تأکید بر اینکه حذف حجم مبنا صرفاً گام نخست بود، از لزوم بازنگری اساسی در دامنه نوسان به عنوان «قدم تکمیلی» سخن گفت و پیشنهاد افزایش تدریجی آن تا مرز حذف کامل را مطرح کرد.

خانکی با اشاره به محدودیت‌های فعلی دامنه نوسان (۳ درصدی در سهام) اظهار داشت: در موضوع دامنه نوسان به جای همین ۳ درصد، باید به‌تدریج حداقل به سمت دامنه نوسان ۱۰ درصدی حرکت کنیم و سپس به مرور دامنه نوسان را کاملاً برداریم.

او توضیح داد که هدف نهایی، فراهم کردن امکان کشف قیمت واقعی بدون دخالت دستوری در مکانیسم عرضه و تقاضاست.

چرا دامنه نوسان مانع شفافیت معاملات است؟

این فعال بازار سرمایه با طرح یک مثال ساده، مشکل اصلی دامنه نوسان فعلی را چنین تبیین کرد: اگر یک نفر به هر دلیلی نیاز داشته باشد که در یک روز و با عجله، تمام دارایی خود را به هر قیمتی بفروشد، باید این امکان برای او فراهم باشد که با هر درصدی پایین‌تر از ارزش واقعی یا قیمت تعادلی – حتی ۱۰ درصد زیر قیمت معاملات آن روز – معامله کند.

به گفته خانکی، در صورت حذف دامنه نوسان (یا افزایش چشمگیر آن)، دیگر صف خرید و فروشی وجود نخواهد داشت. بالاخره در یک قیمتی، برای آن فروشنده، یک خریدار پیدا می‌شود.

او افزود: مثلا ممکن است در آن روز قیمت ۲۰ درصد پایین بیاید و فردای آن روز، با فروکش کردن هیجان، آن افت جبران شده و قیمت به سطح تعادلی روز گذشته بازگردد.

آموزش بازار از طریق قیمت‌های واقعی

خانکی جنبه رفتاری این اصلاحات را نیز حیاتی دانست و تصریح کرد: اینگونه، فروشنده و خریدار به مرور یاد می‌گیرند از معاملات هیجانی پرهیز کنند. نه به دارایی خود «چوب حراج» بزنند و نه یک دارایی را با قیمتی غیرواقعی و بالا خریداری کنند.

او بار دیگر بر لزوم تداوم مسیر اصلاحی تأکید کرد و گفت: پس به عنوان قدم تکمیلی، باید به مرور سمت حذف دامنه نوسان رفت.

حجم مبنا؛ منشأ فساد گسترده

خانکی در بخش دیگری از این مصاحبه به تشریح پیامدهای منفی حجم مبنا در گذشته پرداخت و گفت: حذف حجم مبنا حتماً کار درستی بوده، چون این ابزار باعث فساد بسیار بسیار زیادی شده بود.

او بدون ورود به جزئیات مصادیق فساد، تأکید کرد که هرگونه مانع دستوری بر سر معاملات آزاد، به ناچار رانت و رفتارهای غیرشفاف را افزایش می‌دهد.

آزادی معاملات؛ اصل بنیادین

این کارشناس بازار سرمایه د اظهار داشت: شاید یک نفر بخواهد در قیمت فعلی یا پایین‌تر، همه دارایی خود را بفروشد – یا برعکس، فردی بخواهد حتی با سفارش بالاتر از قیمت روز، هر مقدار که می‌خواهد خریداری کند – نباید هیچ مشکلی در این مسیر وجود داشته باشد.

به گفته او، هرگونه محدودیت دستوری در دامنه نوسان یا حجم مبنا، عملاً مانع تحقق «حق معامله» سهامداران می‌شود.

فساد حجم مبنا و ضرورت حذف تدریجی دامنه نوسان؛ نظام واقعی عرضه و تقاضا فقط بدون این محدودیت‌ها شکل می‌گیرد

رضا خانکی در ادامه به تشریح فسادهای ناشی از حجم مبنا پرداخت و تأکید کرد که مشکل کنونی بازار «یک شدن حجم مبنا» نیست، بلکه «وجود دامنه نوسان سه درصدی» است. او حذف گام‌به‌گام این محدودیت را خواستار شد.

حجم مبنا و فرصت برای خریداران بزرگ؛ با حجم مبنا روند طبیعی بازار غیرطبیعی می‌شد

خانکی با اشاره به یکی از مهم‌ترین مفاسد حجم مبنا در گذشته، اظهار داشت: یکی از فسادهای حجم مبنا این بود که به خریداران بزرگ این فرصت را می‌داد بدون تغییر قیمت محسوس، اقدام به خرید یا فروش سهام کنند. در نتیجه، روند طبیعی بازار به شکلی غیرطبیعی درمی‌آمد.

او تأکید کرد که اساساً عرضه و تقاضا باید اثر خود را مستقیماً روی قیمت منعکس کند و هر مانعی در این مسیر، بازار را از کارآمدی دور می‌سازد.

این فعال بازار سرمایه توضیح داد: در شرایطی که نه حجم مبنا باشد و نه دامنه نوسان، چنین عرضه و تقاضاهای سنگینی شاید در لحظه روی قیمت اثر بگذارد، اما بلافاصله قیمت به حالت تعادلی خود بازمی‌گردد.

خانکی برای روشنتر شدن بحث، مثالی ارائه کرد: فرض کنید یک سرمایه‌گذار کلان قصد خرید ۵۰۰ میلیارد تومان از سهام یک شرکت کوچک را داشته باشد. از طرفی، سهامدار حقوقی مجبور است در محدوده کف قیمتی – برای برداشته شدن صف خرید – به این تقاضا پاسخ دهد و دارایی ارزشمند خود را به بهای ناچیز بفروشد.

او با انتقاد از این وضعیت پرسید: چرا نباید بر اساس نظام عرضه و تقاضا، قیمت این سهم افزایش یابد؟ چه عیبی دارد که وقتی این فرد متقاضی خرید است، بهای بیشتری بپردازد؟ هم سهامدار حقوقی و هم حقیقی از بالا رفتن قیمت منتفع می‌شوند و قیمت سهامشان زودتر به ارزش واقعی خود می‌رسد.

حذف دامنه نوسان؛ قدم مبنایی برای شکل‌گیری نظام عرضه و تقاضای واقعی

این کارشناس بازار سرمایه در قاطع‌ترین بخش سخنان خود گفت: در حقیقت، حذف دامنه نوسان در معاملات سهام، قدم مبنایی برای شکل‌گیری نظام عرضه و تقاضای واقعی در بازار است. عرضه و تقاضای واقعی بازار آنجا تازه شکل می‌گیرد.

او افزود: پس مسئله صفوف این روزهای بازار را در حجم مبنا نبینید. مشکل الان ما یک شدن حجم مبنا نیست، بلکه وجود دامنه نوسان سه درصدی است.

به گفته خانکی، پازل اصلاح بازار سرمایه پس از حذف حجم مبنا، نیازمند حذف دامنه نوسان است.

پیشنهاد عملی: افزایش مرحله‌ای دامنه نوسان و سپس حذف کامل

خانکی با وجود آنکه شخصاً طرفدار حذف یکباره دامنه نوسان است، اما نسبت به امکان اجرای آن در ایران ابراز تردید کرد: من طرفدار شدن یکباره دامنه نوسان هستم، اما خوب در ایران احتمالاً موفق نمی‌شوند.

او در ادامه یک راهکار میانه ارائه داد: اگر نمی‌شود، حداقل بیایند مرحله‌ای دامنه نوسان سه درصدی را بکنند هفت درصد، بعد هشت، بعد نه، بعد ده، بعد پانزده و بعد هم بردارند.

خانکی در جمع‌بندی نهایی تأکید کرد: این‌گونه، بازار خیلی سریع‌تر حول پارامترهای حقیقی اقتصاد شکل می‌گیرد.

بنابراین به اعتقاد این فعال بازار سرمایه، تداوم دامنه نوسان محدود در شرایط حذف حجم مبنا، نه تنها جلوی کشف قیمت واقعی را می‌گیرد، بلکه می‌تواند در صورت جهش ناگهانی عرضه، به شکل‌گیری صف‌های فروش بیانجامد – وضعیتی که دقیقاً همان آسیبی را به بازار وارد می‌کند که حجم مبنا پیشتر ایجاد می‌کرد.