یادداشت مهمان، رضا موسایی؛ سیاست پژوه صنعت و معدن؛ گزارش «چشم‌انداز فولاد ۲۰۲۶» سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) از ورود صنعت فولاد جهان به مرحله‌ای جدید از بحران مازاد ظرفیت خبر می‌دهد؛ بحرانی که در آن رشد کند تقاضا با توسعه شتابان ظرفیت‌های تولیدی، به‌ویژه در آسیا، تلاقی کرده و آینده بازار جهانی فولاد را با چالش‌های جدی مواجه ساخته است.

بر اساس این گزارش، ظرفیت مازاد جهانی فولاد که در سال ۲۰۲۵ به حدود ۶۴۰ میلیون تن رسیده، تا سال ۲۰۲۸ به ۷۴۵ میلیون تن افزایش خواهد یافت. در مقابل، رشد تقاضای جهانی تا سال ۲۰۳۰ به‌طور متوسط کمتر از یک درصد در سال برآورد می‌شود. نتیجه این شکاف، کاهش نرخ بهره‌برداری از ظرفیت کارخانه‌ها و تشدید رقابت قیمتی در بازارهای بین‌المللی خواهد بود.

در این میان، چین همچنان بازیگر اصلی بازار جهانی فولاد است. رکود بخش مسکن و ساخت‌وساز داخلی، تولیدکنندگان چینی را بیش از گذشته به سمت صادرات سوق داده و صادرات فولاد این کشور در سال ۲۰۲۵ به رکورد ۱۳۱ میلیون تن رسیده است. همزمان، پکن برنامه توسعه ده‌ها میلیون تن ظرفیت جدید را نیز در دستور کار قرار داده که به نگرانی‌ها درباره تشدید مازاد عرضه دامن می‌زند.

OECD همچنین بر نقش یارانه‌های گسترده دولتی در برهم خوردن قواعد رقابت تأکید می‌کند. بر اساس گزارش، شرکت‌های فولادی چین به‌طور متوسط چندین برابر رقبای خود در اقتصادهای بازار از حمایت‌های مالی، اعتباری و مالیاتی برخوردار هستند؛ موضوعی که موجب تضعیف رقابت‌پذیری تولیدکنندگان مستقل و کاهش انگیزه سرمایه‌گذاری در فناوری‌های نوین و فولاد سبز شده است.

پیامد طبیعی این روند، افزایش موج حمایت‌گرایی تجاری در جهان بوده است. اکنون صدها پرونده آنتی‌دامپینگ و اقدامات جبرانی علیه محصولات فولادی در جریان است و بسیاری از کشورها با تشدید تعرفه‌ها و محدودیت‌های وارداتی در تلاش‌اند از صنایع داخلی خود محافظت کنند. با این حال، گزارش OECD نشان می‌دهد که صادرکنندگان بزرگ از طریق کشورهای ثالث یا تغییر مشخصات فنی محصولات، بخشی از این محدودیت‌ها را دور می‌زنند.

در کنار این تحولات، محدودیت‌های صادراتی بر مواد اولیه راهبردی نظیر قراضه آهن، نیکل و کروم نیز به عامل جدیدی در رقابت ژئوپلیتیک تبدیل شده است. کشورها برای حفظ مزیت صنعتی خود، کنترل بیشتری بر منابع معدنی و مواد اولیه اعمال می‌کنند؛ روندی که می‌تواند زنجیره تأمین جهانی فولاد را با اختلالات بیشتری مواجه سازد.

ایران در کانون بازار آهن اسفنجی

نام ایران در گزارش OECD به‌طور مشخص در حوزه تولید آهن اسفنجی (DRI) مطرح شده است. این گزارش تأکید می‌کند که ایران و هند بیش از ۷۰ درصد تولید جهانی آهن اسفنجی را در اختیار دارند؛ مزیتی که از دسترسی ایران به منابع گسترده گاز طبیعی و سنگ‌آهن ناشی می‌شود.

با این حال، گزارش نسبت به ریسک‌های ناشی از تحریم‌ها، محدودیت‌های انرژی و نااطمینانی‌های ژئوپلیتیک هشدار می‌دهد. از نگاه OECD، تداوم توسعه صنعت فولاد ایران بدون حل چالش‌های زیرساختی، به‌ویژه در حوزه برق و گاز، با دشواری‌های فزاینده مواجه خواهد شد.

چالش انرژی؛ مهم‌ترین تهدید صنعت فولاد ایران

یکی از مهم‌ترین نکات گزارش، اشاره به تأثیر اختلالات انرژی و زیرساختی بر روند تولید فولاد ایران است. در شرایطی که بسیاری از رقبای منطقه‌ای از انرژی پایدار و ارزان بهره می‌برند، صنعت فولاد ایران همچنان با محدودیت‌های فصلی برق و گاز دست‌وپنجه نرم می‌کند؛ مسئله‌ای که هزینه تولید را افزایش داده و قدرت رقابت صادراتی را کاهش می‌دهد.

ضرورت تغییر راهبرد

واقعیت آن است که در بازاری که با مازاد ظرفیت تاریخی و فشار شدید قیمتی مواجه است، اتکا به صادرات محصولات پایه و رقابت صرفاً بر مبنای قیمت، نمی‌تواند آینده پایداری برای صنعت فولاد ایران رقم بزند. حرکت به سمت تکمیل زنجیره ارزش، توسعه فولادهای آلیاژی و محصولات با ارزش افزوده بالا، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های انرژی و تنوع‌بخشی به بازارهای صادراتی، مهم‌ترین الزامات پیش روی این صنعت به شمار می‌رود.

پیام اصلی گزارش OECD برای ایران روشن است: دوران مزیت رقابتی مبتنی بر انرژی ارزان رو به پایان است و بقای صنعت فولاد در دهه پیش رو بیش از هر زمان دیگری به بهره‌وری، نوآوری فناوری و دیپلماسی اقتصادی وابسته خواهد بود.