به گزارش خبرنگار مهر، بازار سهام ایران در پایان سال ۱۴۰۴ با ارزش کل بالغ بر ۱۲ هزار و ۸۸۹ همت، ۷۹۳ شرکت (نماد معاملاتی) در قالب ۴۷ صنعت مختلف در رقابت بودند؛ اما واقعیت این است که بالغ بر ۹ هزار همت (نزدیک به ۷۰ درصد) از کل این ثروت عظیم، تنها در انحصار ۵ صنعت بزرگ قرار دارد و سایر صنایع تنها نظاره‌گر این هژمونی هستند.

باشگاه «هزار همتی‌ها»؛ انحصار ارزش بازار در قبضه غول‌های صنعتی

بررسی عمیق داده‌های بازار نشان می‌دهد که ساختار بورس تهران به شدت متمرکز و تا حدودی انحصاری است. ۵ صنعت برتر بازار (محصولات شیمیایی، فلزات اساسی، فرآورده‌های نفتی، بانک‌ها و شرکت‌های چندرشته‌ای صنعتی) روی هم رفته ارزشی بالغ بر ۹۰۰۷ همت دارند. این یعنی نزدیک به ۷۰ درصد از کل کیک اقتصاد بورسی کشور تنها در اختیار این پنج گروه است.

نکته قابل تامل‌تر این است که تمامی این ۵ صنعت، در باشگاه «هزار همتی‌ها» قرار دارند. در این میان، صنعت محصولات شیمیایی به تنهایی با در اختیار داشتن حدود ۲۶ درصد (۳۳۳۶ همت) از کل ارزش بازار، بلامنازع‌ترین غول تالار شیشه‌ای محسوب می‌شود.

صنعت «فلزات اساسی» با ارزش ۲۵۳۶ همت، صنعت «فراورده های نفتی، کک و سوخت هسته ای» با ارزش ۱۰۹۴ همت، صنعت «بانک‌ها و موسسات اعتباری» با ارزش ۱۰۲۲ همت و شرکت‌های چند رشته‌ای صنعتی با مجموع ارزش ۱۰۱۹ همت به ترتیب با سهم ۲۰، ۸.۵، ۸ و ۸ درصد در جایگاه دوم تا پنجم قرار دارند.

سلطه سهام دلاری بر سهام ریالی در بازار سهام

داده‌ها به وضوح نشان می‌دهند که بورس ایران یک بازار صادرات‌محور و کامودیتی‌ مبنا است. مجموع ارزش ۳ صنعت اصلی دلاری (شیمیایی، فلزات اساسی و فرآورده‌های نفتی) به تنهایی بالغ بر ۶۹۶۵ همت است که بیش از ۵۴ درصد از کل ارزش بازار را تشکیل می‌دهد. در مقابل، صنایع ریالی و مصرفی سهم بسیار کوچکتری برای دفاع از اقتصاد داخلی دارند.

جایگاه خالی تکنولوژی و دانش‌بنیان‌ها

در عصری که اقتصاد جهانی توسط غول‌های تکنولوژی رهبری می‌شود، بدنه بازار سهام از فقر تکنولوژی رنج می‌برد. صنایع مرتبط با این حوزه مانند «رایانه و فعالیت‌های وابسته» (۱۰۷ هزار همت) و «اطلاعات و ارتباطات» (تنها ۸ همت) سهمی به شدت ناچیز (کمتر از یک درصد) از کل بازار دارند.

اگر صنایع را از منظر کارکرد اقتصاد کلان طبقه‌بندی کنیم:

گروه کامودیتی‌محور (منابع پایه) شامل شیمیایی، فلزات، استخراج کانه‌ها و فرآورده‌های نفتی که موتور محرک و ستون فقرات بازارند. گروه مالی شامل بانک‌ها، سرمایه‌گذاری‌ها و بیمه‌ها که نقش تامین مالی و مدیریت ثروت را با ارزشی قابل توجه بر عهده دارند. گروه زیرساختی/خدماتی شامل عرضه برق و گاز، حمل‌ونقل و مخابرات که بدنه خدماتی را می‌سازند اما ارزش بازار متوسطی دارند و نهایتا گروه مصرفی شامل صنایع غذایی، دارویی، خودرو و منسوجات که مستقیماً با مصرف‌کننده نهایی در ارتباطند اما از نظر ارزش در سایه کامودیتی‌ها قرار گرفته‌اند.

معمای مسکن در تالار شیشه‌ای

یکی از عجیب‌ترین تناقضات بازار، وضعیت صنعت «انبوه‌سازی، املاک و مستغلات» است. با وجود تورم سنگین مسکن در واقعیت اقتصاد، این صنعت با داشتن ۳۵ شرکت فعال، تنها ۶۷ همت ارزش دارد! این نشان می‌دهد بازار سرمایه نتوانسته آینه تمام‌نمای بخش واقعی مسکن در ایران باشد و شاید جالب‌تر اینکه گروه بانکی با ۱۸ شرکت ارزش بالغ بر ۱۵ برابر صنعت انبوه‌سازی دارد.

نسبت غول‌ها به کوچکترها

مجموع ارزش ۱۰ صنعت انتهای لیست (از پیمانکاری صنعتی تا فعالیت مهندسی و آزمایشگاهی) روی هم رفته تنها ۲۸ همت است. این یعنی ارزش صنعت اول بازار (محصولات شیمیایی) حدود ۱۲۰ برابر بزرگتر از مجموع ۱۰ صنعت پایینی بازار است!

طبقات پنج‌گانه بورس بر اساس ارزش

۵ صنعت محصولات شیمیایی، فلزات اساسی، فرآورده‌های نفتی، بانک‌ها و شرکت‌های چندرشته‌ای صنعتی با حضور ۱۶۱ شرکت فعال در گروه صنایع بسیار بزرگ (باشگاه ۱۰۰۰ همتی‌ها) قرار می‌گیرند.

بعد از آن گروه صنایع بزرگ با ارزش ۱۰۰ تا ۱۰۰۰ همت شامل ۱۲ صنعت (به ترتیب صنایع استخراج کانه‌های فلزی، سرمایه‌گذاری‌ها، سیمان، خودرو، دارویی، عرضه برق و گاز (یوتیلیتی)، محصولات غذایی، بیمه، واسطه‌گری مالی، حمل‌ونقل، رایانه و خرده‌فروشی) با ۳۸۴ شرکت فعال است.

گروه صنایع متوسط با ارزشی بین ۲۰ تا ۱۰۰ همت نیز با ۹ صنعت و ۱۵۸ شرکت فعال در جایگاه سوم قرار دارد که به ترتیب شامل صنایع قند و شکر، خدمات فنی مهندسی، مخابرات، زراعت، انبوه‌سازی، ماشین‌آلات برقی و تجهیزات، لاستیک و پلاستیک و سایر محصولات کانی غیرفلزی است.

صنایع کوچک با مجموع ارزش بازار بین ۵ تا ۲۰ همت نیز شامل ۷۶ شرکت فعال در قالب ۱۲ صنعت است که به ترتیب شامل صنایعی نظیر ساخت محصولات فلزی، کاشی و سرامیک، سایر واسطه گریهای مالی، استخراج نفت گاز و خدمات جنبی جز اکتشاف، منسوجات، هتل و رستوران، استخراج سایر معادن، استخراج زغال سنگ، محصولات کاغذی، اطلاعات و ارتباطات، تولید محصولات کامپیوتری الکترونیکی و نوری، و پیمانکاری صنعتی است.

نهایتا ۹ صنعت نیز با ۱۴ شرکت فعال در طبقه بسیار کوچک (کمتر از ۵ همت) قرار می‌گیرند. صنایعی نظیر دباغی، پرداخت چرم و ساخت انواع پاپوش، محصولات چوبی، حمل و نقل آبی، ساخت دستگاه‌ها و وسایل ارتباطی، فعالیتهای فرهنگی و ورزشی، انتشار، چاپ و تکثیر، سلامت انسان و مددکاری اجتماعی، تجارت عمده فروشی به جز وسایل نقلیه موتور و فعالیت مهندسی، تجزیه، تحلیل و آزمایش فنی در قعر جدول با تنها ۲۲ همت ارزش، نشان‌دهنده غفلت بازار از بخش‌های خدماتی و تخصصی است.