روایت مومنی از توصیهای که به مسئولان کرد؛ نسخه دشمن را خط قرمز کنید
به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، فرشاد مومنی در جلسه این هفته موسسه دین و اقتصاد اظهار کرد: بحث خودم را درباره منزلت عدالت و ضرورت دامن زدن به کوششهای علمی ژرف کاوانه در این زمینه با فرازی از نامه میشل فوکو به زنده یاد مهندس مهدی بازرگان شروع می کنم. میشل فوکو برخورد همدلانه ای با جریان مبارزات منجر به سقوط رژیم پهلوی و برآمدن جمهوری اسلامی داشت و سفرهایی هم در این دوران به ایران کرده و با مردم ایران در آن تظاهرات همراهی کرده بود.به محض اینکه رژیم پهلوی فروپاشید و جمهوری اسلامی برپا شد،میشل فوکو نامه ای به مهندس بازرگان به عنوان اولین نخست وزیر پس از پیروزی انقلاب نوشت که از جهات متعدد آموزنده و رشد دهنده است ولی از نگاه اینجانب حیاتیترین فراز این نامه آنجاست که می گوید عدالت و بی عدالتی نقطه های حساسی هستند، جایی که اغلب انقلاب ها به واسطه آن پدیدار می شوند و عموما انقلاب ها از این ناحیه دچار اضمحلال و انحراف میشوند.این عبارت گوهر اصلی کتابی است که خانم دکتر رحمت نوشته و به مناسبت رونمایی از این کتاب امروز صحبت میکنیم.
وی با بیان اینکه درباره عدالت رویکردهای نظری حتی متعارف کم نداریم،ادامه داد: هرقدر درباره چیستی عدالت و ستونهای اصلی آن و ساز و کارهایی که مانند هر ارزش دیگری از آن سو استفاده میشود و به ظلم و جنایت و تباهی منجر می شود، بیشتر پرداخته شود خیر جمعی بیشتری را پدیدار خواهد کرد.اینکه چنین تلاشی را خانم رحمت از دیدگاه جامعه شناسی سیاسی صورت دادند و مساله نابرابری های ناموجه را برجسته کردند به قول مولانا ارزش نصب الامری دارد، یعنی نفس چنین تلاشهایی مشکور است و جامعه ما به شدت نیازمند این است که درباره عدالت و برابری و نابرابری بسیار بیشتر از تنوع که جریان دارد گفته شود، شنیده شود و در اطراف آن بحث صورت گیرد.
این اقتصاد دان ادامه داد: کتاب ارزنده ای از آلبرت هیرشمن که شاید از برجسته ترین نوابغ در دانش توسعه محسوب می شود وجود دارد به اسم « اعتراض، خروج، وفاداری » در این کتاب بحثهای فوق العادهای را مطرح میکند مبنی براینکه رمز توسعه از جنبه اجتماعی اگر قرار باشد برایش یک رمز سرنوشت ساز در نظر بگیریم حاکمیت تفکر و تشویق نقد است. در کتاب هیرشمن با زیبایی فوق العاده ای نشان میدهد آنهایی که با اعتراض صحنه را ترک می کنند و کسانی که با چاپلوسی رویه تمکین مطلق راجع به یک مسأله دارند نمیتوانند عامل توسعه باشند.کسانی میتوانند عامل توسعه باشند که میمانند و مرارتهای ناشی از نقد را به جان می خرند،هم مطالبه وضعیت بهتر می کنند و هم جامعه خود را رشد میدهند.
مومنی متذکر شد: تقریباً همه کشورهای در حال توسعه به ویژه کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا ترجیحشان بر دوگانه حذف و اخراج یا ماندن و مطیع بودن است و ماجرای توسعه را در منطقه به اشکال مختلف مورد احتکاک قرار داده است.لذا از هر دریچه ای که درباره مسأله بیعدالتی و عدالت صحبت شود، بدون تردید حاوی خیر جمعی است.
وی افزود: یک بحث بسیار مهم دیگر از جنبه معرفتی این است که چکار کنیم حتی المقدور درک عالمانه و مطابق با این مسأله پیدا کنیم.گفته میشود که سه ژرف کاوی بسیار بزرگ نیاز است که هر سطحی از سهل انگاری درباره آنها می تواند موجب نقض غرض شود، یکی ژرف کاوی درباره مفهوم ،دوم ژرف کاوی درباره صورت بندی نظری عالمانه این مسأله و سوم انتخاب شاخص های درست و واقع نما برای سنجش عملکردهاست.
این استاد دانشگاه تصریح کرد:خانم دکتر رحمت درباره مفهوم، اشارات خوبی در کتابشان دارند ولی این به معنای کفایت مذاکره درباره مفهوم نیست و جالب است که عموم متفکرانی که از دریچه توسعه به مسأله عدالت وارد شدند، دو مسأله حیاتی را به هم پیوند دادند برای آنکه راهها را به روی انحراف ببندند.یک مفهوم که در این زمینه نیازمند کار جدی هستیم این است که می گویند با وجود همه تفاوت دیدگاههای گستردهای که راجع به مسأله عدالت و برابری وجود دارد، در میان همه کسانی که بحث روشمند نظری راجع به عدالت کردهاند این اتفاق نظر وجود دارد که میگویند در ساعت عمل فوری ترین و حیاییترین اقدام برای برپایی عدالت، از بین بردن جلوه های عریان فقر است. یعنی تا زمانی که فقر وجود دارد،هر ادعایی درباره عدالت گستری یک ادعای توخالی و نامعتبر است و اعتبار علمی ندارد، پس زدودن جلوه ها و چهره های عریان فقر فصل مشترک همه دیدگاههایی است که به لحاظ نظری راجع به عدالت صحبت کردند.اینجا برای فرصت طلبی و فریبکاری راهی باقی نمیماند.جایی که فقر هست یقیناً عدالت نیست.
مومنی ادامه داد« در این کتاب مکرر از لفظ اسلام سیاسی بهره برده شده است و این لفظ را تمام اسلام شناسان بزرگ قرن بیستم درباره اش بحث کردند به ویژه امام خمینی (ره)،ایت الله طالقانی و مرحوم شهید مطهری و شهید بهشتی.اینها منادی اسلام سیاسی بودند. در اسلام سیاسی محور تاکید خردمندانه عدالت و آزادی است و با استناد به قرآن یک کرامت خارق العاده برای انسانها درنظر گرفته می شود ولی حواسمان باشد که از نقطه عطف ظهور طالبان،داعش و القاعده،بسیاری از متفکران مطرح علوم انسانی و اجتماعی به خصوص توسعه وقتی می گویند اسلام سیاسی،منظورشان داعش و القاعده و طالبان است،لذا راجع به لفظ اسلام سیاسی هم نیازمند کارهای جدی هستیم.
این اقتصاددان افزود:باید حواس خود را روی ژرف کاوی در مورد مفهوم جمع کنیم تا به جای اینکه آلت دست این و آن شویم،بدانیم چه میخواهیم و چگونه آن را دنبال کنیم من تلاش کردم ضرورت ژرف کاوی در مورد مسائل سرنوشت ساز را در کتاب مرزهای دانش توسعه شرح بدهم و امیدوارم همکاران و توسعه خواهان کشور به اهمیت این مسأله بیشتر توجه کنند و بیشتر در این زمینه بحث کنیم.
وی به یکی از گرفتاریهای بزرگی که در بین اهل علم و تفکر در ایران وجود دارد اشاره کرد و گفت: گرفتاری این است که بسیاری از اوقات اینها مرزهای بین تئوری و ایدئولوژی را مخدوش میکنند.از تئوریها انتظارات ایدئولوژیک دارند در حالی که ساحت گزارههای ایدئولوژیک،ساحت گزارههای جهان شمول و ابدی است.در حالی که اعتبار علمی گزاره های تئوریک مشروط است و می گویند تا اطلاع ثانوی معتبر است یعنی تا وقتی که از معرکه آزمون های تجربی بتوانند سالم بیرون بیایند.الان در این زمینه خیلی گرفتاری داریم که باعث شده تئوری ها و مکاتب فکری بالاتر آنها، ابزار استهزاء و حمله به همدیگر شود،یعنی اگر کسی بخواهد به دیگری فحش بدهد میگوید نئولیبرال است یا می گوید چپ است.هم نئولیبرالیسم، هم مارکسیست و هم نومارکسیست اینها بخشهایی از ذخیره دانش نظری بشر هستند و همه آنها خدمات بزرگی به ساحت علم در طول تاریخ بشر کرده اند.ما نباید به ساحت اندیشه اهانت کنیم و نباید انتظار داشته باشیم که تئوری جامع نما و کامل نما باشد.کسانی که چنین انتظاراتی دارند باید بروند محدودیتهای معرفتی خودشان را برطرف کنند نه اینکه آن را به ابزاری برای اهانت و هتاکی نسبت به هم تبدیل کنند.
رئیس موسسه دین و اقتصاد در بخش دیگری از سخنان خود اظهار کرد: بیست و پنج سال قبل زمانی که چند سال پشت سرهم اقتصاددان های نهادگرا جایزه نوبل گرفتند ، مقالهای در فصلنامه اقتصاد جامعه تحت عنوان پاشنه آشیل توسعه نوشتم و در آنجا با یک منطق روانشناختی،یعنی مسأله محوری توضیح دادم که آموزه نهادگرایی به قصد خیرات برای جوامع درحال توسعه شکل نگرفته است.قاعده بازی در کشورهای پیشرفته صنعتی تغییر کرده و به یک بازآرایی و تجدید ساختار نهادی نیاز دارند واعلام کردم به نهادگراها در ساحت علوم بشری به ویژه در حوزه علوم انسانی و اجتماعی بهای زیادی داده خواهد شد، چون مسأله آنها تمرکز بر نهادهاست.با وجود اینکه اینها نهادگرایی را بر اساس آن مسأله توسعه میدهند تحت شرایطی این آموزه به خاطر امتیازات روش شناختی که دارد می تواند به کار ایران و بقیه کشورهای در حال توسعه هم بیاید.چون بند ناف آموزش علم اقتصاد به اقتصاد متعارف بسته شده و اینها کاستیهای روش شناختی این رویکرد را خیلی عالی توضیح دادند.
وی تاکید کرد:در آنجا گفتم نهادگراها به منزلت تاریخ در فهم منطق های رفتاری بلند مدت اهمیت می دهند و برای جامعهای مثل ما که از یک تاریخ پرپهلو برخورداریم و از این در فرایندهای تصمیم گیری و تخصیص منابع کمتر بهره گرفته می شود اگر به روش نهادی به تاریخ توجه کنید بهتر می توان واقعیتها را فهمید و ساز و کارهای برون رفت از دوره های باطل توسعه نیافتگی را به راحتی میفهمید.
مومنی با بیان اینکه آموزه نهادگرایی هفت امتیاز دارد که می تواند به کمک کشورها بیاید،افزود:در قسمت پایانی مقاله هشدار دادم که اگر با نهادگرایی مانند بازارگرایی به جای اینکه به مثابه تئوری نگاه کنند، به مثابه ایدئولوژی نگاه کنند این مفهوم به لجن کشیده خواهد شد و از کارکرد مثبت فرو خواهد افتاد.من اسمش را خطر مواجهه ایدئولوژی زده با یک تئوری گذاشتم. خانم دکتر در این کتاب این دقت را داشته و در صحبت هایشان باب گفت وگو درباره این رویکرد نظری را باز می دانند.بحثشان بحث مطلق انگاری نیست و این یکی از امتیازاتی است که باید امیدوار باشیم پژوهشگران دیگر به این ظرایف توجه داشته باشند.نکته دیگر انتخاب شاخص های درست برای سنجش است.وقتی می گوییم متغیرهای وابسته مشخص می شود یعنی اینها را چگونه تغییر بدهیم که دستاوردهای انتظاری ما حاصل شود.
این اقتصاددان با طرح این پرسش که چرا بیش از ۵۵ سال است دارای تورم دورقمی هستیم؟اظهار کرد:چندسال قبل در آموزش های فشرده موسسه دورهای را برگزار کردم تحت عنوان اقتصاد سیاسی و تداوم تورم دورقمی بالغ بر پنجاه سال است که مفصل توضیح دادم سیاست گذاری غلط هم مثل سیاست گذاری درست برندگان و بازندگانی دارد و وقتی یک خطای معرفتی مبنای سیاست گذاری غلط میشود و این خطا چند دوره تکرار میشود، در واقع ذینفعانی پیدا می کنند که نمی گذارند این خطا اصلاح شود و این چیزی است که الان در ایران درباره سیاستهای تورم زا اتفاق افتاده است.
وی ادامه داد: دریچه نگاه نهادگرا می گوید نهادها اگر فراگیر و با کیفیت باشند از دل آن نهادها کارایی و بهره وری و عدالت توأمان حاصل می شود ولی اگر نهادها، نهادهای بهرهکش و استعماری باشند،جامعه را به سمت اضمحلال پیش میبرند.اینکه اقتصاد ایران اینقدر مدیریتش در کنترل تورم دو رقمی ناتوان بوده به خاطر این بوده که مافیاها آدرسهای غلطی را در ذهن آنها رسوب دادند و فرایندهایی تصمیمگیری و تخصیص منابع به سمتی رفته که منافع مافیاها را بیشتر ترجیح میدهد و مورد توجه قرار میدهد در مقایسه با منافع عامه مردم و تولید کنندگان؛به همین دلیل ما فقر گسترده و عمیقی داریم که از بسیاری جهات داده های رسمی که در این زمینه منتشر میشود، شرم آور است.اینجا نمی توانیم بگوییم تفاوت دیدگاه درباره عدالت منجر به این شده که اسم توسعه و عدالت فقرگستری صورت گیرد.
رئیس موسسه دین و اقتصاد فصل مشترک بین تمام متفکرانی که درباره عدالت نظریه ارائه کردند را عدالت ذکر کرد و افزود:در تمام دیدگاه ها گام نخست حرکت به سمت عدالت، زدودن جلوههای عریان فقر از جامعه است و در اینجا خیلی مبسوط بحث های عالی شده راجع به اینکه چرا مهم ترین عامل فقر نابرابری است، یعنی اگر با مظاهر عینی نابرابری های ناموجه برخورد فعال نکنیم، فقرگستری ادامه خواهد داشت.
به گفته وی،جلوه عریان امروزی این مسأله در ایران،پدیده دسترسی طبقاتی به اینترنت است که به گواه دستگاههای رسمی نیروی محرکه اشتغال زدایی های وسیع و فقرگستری وسیع شده است.
مومنی ادامه داد:تمام مطالعاتی که در ایران وجود دارد میگوید وقتی سیاست تورم زا در دستور کار قرار میگیرد، گروهی از زیرمجموعه کالاها و خدمات که میانگینشان شاخص تورم را می سازد، شدیدترین واکنشها در گروه خدمات سلامت است.این بحث یک روز و دو روز و ۱۰ سال نیست و همیشه اینطور بوده است.سیاست تورم زا اتخاذ می کنیم بعد برای آرامش روحی می گوییم اندازه کوپن را ۱۰ درصد یا ۲۰ درصد بالا ببریم در حالی که ما با فاجعه های انسانی و اجتماعی از جنبه های دیگر روبه رومی شویم و چه محرومیتها و نابرابریهای ناموجهی را ایجاد می کنیم.
این استاد دانشگاه در ادامه از توصیه دلسوزانه به مسئولان امر سخن گفت و اظهار کرد:بنده در چند سال اخیر پیشنهاد کردم کشور را به شیوه لقمان حکیم اداره کنند.به آنها گفتم مسئول بیست ساله میز ایران در مورد تحریم ها در امریکا کتابی به اسم « هنر تحریم ها » نوشته و در کتاب به صراحت می گوید هدفمان براندازی است ولی استراتژی ما در قبال ایران فروپاشی از درون هست و برای اینکه این اتفاق بیفتد تمام انرژی خود را به کار می بندیم که حکومتگران ایران به سمت سیاستهای تورم زا و اشتغال زدا و سیاستهای هدر دهنده منابع استراتژیک ارزی بروند و از دل آن تولید فناورانه را تا می توانیم تضعیف می کنیم و اتکای ایران به خام فروشی را هم حداکثری می کنیم.اعلام کردم حرف کارشناسان دلسوز را گوش نمی دهید حداقل به قاعده دشمن این کارهایی که دشمن می گوید برای فروپاشی درنظر گرفته را خط قرمز کنید.
مومنی افزود: از نظر سیاست اقتصادی هم چیزهایی را که دشمن گفته تا از دلش فروپاشی درآورد را به عنوان خط قرمز اعلام کنید، دنبال شوک قیمتی و سیاست تورم زا و سیاست اشتغال زدا نباشید و ارز خود را در خدمت واردات خودروی لوکس و لوازم آرایش قرار ندهید.
این اقتصاددان با بیان اینکه هیچ دریچه ای به اندازه دریچه عدالت برای ما افق گشایی معرفتی نمی تواند داشته باشد،تصریح کرد:عدالت جزو اصول دینمان هست.شهید دکتر بهشتی نظریه ای درباره عدالت دارد و در کتاب بانکداری ربا و مسایل مالی در اسلام گفته است با دیدگاه فهمی که از اسلام دارم هیچ منکری به اندازه سلطه مناسبات ربوی در اقتصاد وجود ندارد.چقدر شرم آور است که راهنمایی در تراز شهید بهشتی داریم بعد برویم سیاست شوک درمانی اتخاذ کنیم و از آن طریق قیمت تمام شده برای تولیدکننده ایرانی برای ربع قرن گذشته بین ۵ تا ۱۰ برابر میانگین جهانی است.خیلی تلخ است کسانی حرف از ارزشها میزنند ولی راجع به سلطه ربا اصلا ناراحت نمی شوند.
وی تصریح کرد: شهید بهشتی می گوید منکری بزرگتر از ربا نمی شناسند و از جنبه معرفتی و روش شناختی نکته ای که باعث شد به اندیشههای والای ایشان عرض ارادت کنم این بود که ایشان می فرمودند«منزلت عدالت از دیدگاه نظام باورهای ما به آن اندازه است که اگر محرز شد سیاستی نابرابریهای ناموجه را افزایش می دهد، حتی اگر تسبیحی در قران و سنت و روایات درباره حرمتش نداشته باشیم، یقینا حرام است.
رئیس موسسه دین و اقتصاد با معرفی کتابی از آیت الله محمد سروش محلاتی اظهار کرد: ایشان کتابی تحت عنوان «بازگشت از بهشتی بازگشت به بهشتی» نوشته و در این کتاب با جزئیات نشان داده که تمام انحرافاتی که در ایران از سرمایه سالاری و سلطه ربا و سلطه سوداگری و دلالی پدید آمده و پشت کردن به تولید فناورانه از دریچه انحراف قاعده گذاریها از اسلوب اندیشه شهید بهشتی قابل توصیف است.
مومنی تاکید کرد که اگر عدالت شاقول قاعده گذاری های ما باشد کسی سراغ شوک درمانی یا آزادسازی واردات نمیرود.
این استاد دانشگاه خاطرنشان کرد:در ربع دوم قرن بیست و یکم باید به نظام سیاستگذاری کشور بگوییم این کالاهایی که در داخل می توانیم تولید کنیم نگذاریم وارد شود. ما از اندیشه درباره عدالت و عمل برمبنای عدالت پرت افتاده ایم.این عین عبارت شهید بهشتی در کتاب حق و باطل از دیدگاه قرآن است که فرمودند که اگر دیدید جامعه شما رو به انحطاط می رود،دنبال بهانه جویی و آدرسهای غلط نروید،حاملان و عاملان به حق و عدالت باشید تا کارتان راه بیفتد.
وی اضافه کرد:چقدر خوب است ساختار قدرت و نهادهای قانونی ما هم دوباره دستور ارزیابی بنیادی بر محور حق و عدل درباره سیاستهای اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی صادر کنند.هرجا که دسترسی ها را محدود کنیم و بدیهی ترین حقوق انسانها را به یک امتیاز طبقاتی تبدیل کنیم ممکن است برای کسانی درآمد موقتی درست کنیم ولی پایداری ندارد.در جامعه ناپایدار و بی ثبات همه بازنده اند.گوهر عدالت این است که بستر شکوفایی استعدادها و اعتلای جمعی را فراهم میکند و از سوی دیگر پایداری اقتصادی و اجتماعی را تضمین می کند.
۲۲۳۲۲۳