یادداشت مهمان، امیرحسین مقیمی: اظهارات اخیر عبدالمجید تبون، رئیس‌جمهور الجزایر، درباره شمار قربانیان دوران استعمار فرانسه بار دیگر پرونده پرتنش حافظه تاریخی میان پاریس و الجزیره را به صدر اخبار بازگرداند؛ پرونده‌ای که با گذشت بیش از شش دهه از استقلال الجزایر، همچنان یکی از اصلی‌ترین موانع در مسیر عادی‌سازی کامل روابط دو کشور محسوب می‌شود.

تبون در پیامی به مناسبت سالگرد استقلال الجزایر در پنجم ژوئیه اعلام کرد که مردم این کشور در طول ۱۳۲ سال استعمار فرانسه، بهای سنگینی پرداختند و شمار قربانیان این دوره به ۵ میلیون و ۶۳۰ هزار نفر رسیده است. رئیس‌جمهور الجزایر با اشاره به «سیاست زمین سوخته»، کشتارهای جمعی و سرکوب گسترده، استعمار فرانسه را یکی از تاریک‌ترین دوره‌های تاریخ معاصر الجزایر توصیف کرد.

الجزایر که در سال ۱۸۳۰ به اشغال فرانسه درآمد و تا سال ۱۹۶۲ تحت سلطه پاریس قرار داشت، استقلال خود را پس از یک جنگ هفت‌ساله خونین میان جبهه آزادی‌بخش ملی الجزایر و نیروهای فرانسوی به دست آورد. جنگ استقلال الجزایر که از سال ۱۹۵۴ آغاز شد، یکی از مهم‌ترین بحران‌های استعماری قرن بیستم بود و پایان آن نه تنها به استقلال الجزایر، بلکه به تغییر رویکرد فرانسه نسبت به امپراتوری استعماری خود منجر شد.

با وجود گذشت دهه‌ها از پایان استعمار، مسئله «حافظه تاریخی» همچنان یکی از حساس‌ترین موضوعات در روابط پاریس و الجزیره است. دولت الجزایر بارها خواستار پذیرش رسمی مسئولیت فرانسه در قبال جنایت‌های دوران استعمار شده است، اما دولت‌های مختلف فرانسه تاکنون از ارائه عذرخواهی رسمی و پذیرش مسئولیت کلی حقوقی خودداری کرده‌اند.

در سال‌های اخیر، فرانسه برخی وقایع تاریخی مشخص از جمله کشتار تظاهرات الجزایری‌ها در ۱۷ اکتبر ۱۹۶۱ در پاریس و سرکوب اعتراضات ۸ مه ۱۹۴۵ در سطیف و قالمة را به رسمیت شناخته است. با این حال، پاریس همچنان میان «پذیرش وقایع تاریخی» و «پذیرش مسئولیت استعمار» تفاوت قائل است؛ رویکردی که از نگاه الجزایر کافی نیست.

اختلاف بر سر گذشته استعماری تنها یک موضوع تاریخی میان دو کشور نیست، بلکه ابعاد سیاسی و ژئوپلیتیکی نیز دارد. الجزایر در سال‌های اخیر تلاش کرده است با تأکید بر هویت ملی و استقلال سیاسی خود، جایگاه منطقه‌ای‌اش در شمال آفریقا و حوزه مدیترانه را تقویت کند. در مقابل، فرانسه که روابط تاریخی، اقتصادی و امنیتی گسترده‌ای با کشورهای شمال آفریقا دارد، تلاش می‌کند ضمن حفظ مناسبات خود، از تشدید بحران‌های مرتبط با گذشته استعماری جلوگیری کند.

بحران‌های دوره‌ای در روابط فرانسه و الجزایر نشان می‌دهد که مسئله استعمار برای بسیاری از کشورهای آفریقایی صرفاً یک موضوع مربوط به گذشته نیست، بلکه همچنان بخشی از گفتمان سیاسی و هویتی آنان در تعامل با قدرت‌های اروپایی به شمار می‌رود. در واقع، مناقشه میان پاریس و الجزیره بر سر تاریخ استعمار، بازتابی از تغییر تدریجی مناسبات قدرت میان اروپا و کشورهای آفریقایی و تلاش این کشورها برای بازتعریف روابط خود بر پایه برابری و حاکمیت ملی است.

از این منظر، اظهارات اخیر رئیس‌جمهور الجزایر را می‌توان بخشی از روند گسترده‌تری دانست که در آن کشورهای آفریقایی خواستار بازنگری در میراث استعمار و شکل جدیدی از روابط با قدرت‌های سابق استعماری هستند؛ روندی که می‌تواند بر آینده روابط فرانسه با آفریقا نیز تأثیر قابل توجهی بگذارد.

پژوهشگر مسائل حقوقی فرانسه