سوپر ال نینو، تغییر رویکرد ازمدیریت بحران به تابآوری اقلیمی پیشگیرانه
یادداشت مهمان- حسین شیرزاد، تحلیلگر و دکترای توسعه کشاورزی: تابستان گرم در ایران فرارسیده و اثر اقلیمی معروف به ال نینو – گرمایش دورهای طبیعی اقیانوس آرام – تهدیدی برای افزایش دمای جهانی در ماههای آینده و ایجاد تغییرات آب و هوایی شدید است.
طبق برآوردهای سازمان جهانی هواشناسی، پیشبینی میشود که این پدیده بین ژوئن و آگوست از راه برسد و به احتمال ۹۰ درصد تا نوامبر ادامه یابد. سوپر ال نینو میتواند شوکی جهانی به قیمت مواد غذایی وارد کند. سازمان جهانی هواشناسی هشدار میدهد که پدیده ال نینو تابستان امسال میتواند بدترین پدیده جوی ۲۰۲۶ میلادی تاکنون باشد. این شوکها، به همراه حمله آمریکا به ایران، بحران تنگه هرمز و تقلیل تجارت کود، بحران در دریای سرخ ، جاهطلبیهای ارضی رژیم صهیونیستی در مدیترانه، کمبود کود، تورم و افزایش قیمت نفت، صنعت غذایی شکننده کالاهای اساسی را به آستانه ورشکستگی تهدید میکنند و تأثیر آن مستقیماً بر سبد خرید مصرفکنندگان خواهد بود.
در حالی که ال نینو بخشی از چرخه آب و هوایی معمول ما است که با بادهای تجاری ضعیف و جریانهای گرمتر اقیانوس آرام مشخص میشود، یک ال نینوی «فوقالعاده» میتواند به شدت تاثیر بیسابقهای بر سودآوری تولیدکنندگان، خردهفروشان و کشاورزان بگذارد. یک ال نینوی بالقوه قوی در سال ۲۰۲۶، که باعث تغییر در میزان بارندگی جهانی میشود و علاوهبر آن اختلال در عرضه کود را به همراه خواهد داشت، میتواند تورم مواد غذایی سال آینده را دو رقمی کند.
پیشبینیکنندگان میگویند ال نینویی که طی چند هفته آینده در حال توسعه است، میتواند بهطور ویژهای قدرتمند باشد. پیشبینی میشود ناهنجاریهای آب و هوایی از ژوئیه امسال تشدید شود، در طول زمستان به اوج خود برسد و تا تابستان ۲۰۲۷ ضعیف شود، اگرچه برخی از اثرات سیستمیک ممکن است ادامه یابد و حتی تا فصل دوم رشد و پس از آن ادامه یابد و بر موجودی و قیمتگذاری کالاهای اساسی در سالهای ۲۰۲۷ و ۲۰۲۸ تأثیر بگذارد.
امنیت غذایی جهانی به شدت به یک زنجیره تأمین بسیار متمرکز متکی است. تنها ۴ محصول، گندم، برنج، ذرت و سویا بیش از ۶۰ درصد کالری جهانی را تشکیل میدهند. در حالی که کمبودهای منطقهای محلی معمولاً توسط بازارهای دیگر متعادل میشوند، یک ال نینوی جهانی باعث ایجاد «ارتباطات موجی» از راه دور میشود: ناهنجاریهای آب و هوایی همزمان در قارههای مختلف که باعث خرابی محصولات مرتبط میشود میتواند با کاهش سیستماتیک در عرضه، منجر به افزایش مستقیم قیمت در صندوقهای سوپرمارکتها شود و تغییر شرایط آب و هوایی به روشهای متفاوتی بر فیزیولوژی گیاهان و سلامت حیوانات تأثیر میگذارد.
دمای بالاتر و کاهش بارندگی با ایجاد استرس گرمایی در گیاهان در حال رشد، بر تولیدات زراعی تأثیر میگذارد که این امر رشد را متوقف کرده و بر جوانهزنی اولیه، گرده افشانی، پر شدن و رسیدن محصول اثرگذار است.
هر محصول از نظر دمایی که تحمل میکند و زمان چرخه رشد آن متفاوت است، بنابراین، الگوهای آب و هوایی تغییر یافته بر هر نوع گیاه به روشهای مختلفی تأثیر میگذارند. البته برخی تغییرات میتوانند مفید باشند مانند بارندگی فراوان و بهبود دما که معمولا باعث افزایش بازده میشود. اما شرایط شدید خشکسالی طولانیمدت میتواند باعث از کار افتادن سیستمهای ریشه و حتی از بین رفتن خود ماتریکس خاک شود و منجر به ایجاد گرد و غبار در مناطقی شود که قبلاً حاصلخیز بودهاند. گوشت گاو و لبنیات، مرغ، بره و سایر گوشتها بخش عمدهای از سیستم غذایی جهانی هستند و از نظر وزنی ارزش بالاتری نسبت به غلات یا سبزیجات دارند. گاوها مناطق آسایش حرارتی خاص خود را دارند و از استرس گرمایی رنج میبرند که باعث کاهش مصرف خوراک میشود، بنابراین آنها کندتر چاق میشوند. گاوهای شیری حتی حساستر هستند؛ یک روز استرس گرمایی میتواند تولید شیر را تا ۱۰ درصد کاهش دهد و کیفیت شیر را پایین بیاورد. تولید طیور با افزایش هزینه خوراک، از بین رفتن چراگاه و احتمال استرس گرمایی که میتواند در دماهای شدید کشنده باشد، دچار مشکل میشود.
از آنجا که تقاضا برای کالاهای اساسی غیرکشسان است – مصرفکنندگان باید صرف نظر از هزینهها، غذای با کیفیت بخورند – حتی کمبودهای کوچک عرضه نیز باعث افزایش نامتناسب قیمتها میشود. سناریوهای این ال نینو نشان میدهد که شوکهای قیمتی ۱۰ تا ۵۰ درصدی در کالاهای اصلی رخ خواهد داد و محصولاتی مانند برنج، روغن پالم، نیشکر و قهوه که به شدت در معرض آن قرار دارند، احتمالاً افزایش ۵۰ تا ۱۰۰ درصدی یا بیشتر را تجربه خواهند کرد.
در گذشته، شوکهای قیمتی به یک کالا در یک زمان ضربه میزد. افزایش همزمان و بین گروهی قیمتها به این معنی است که مصرفکنندگان سختتر و گستردهتر از همیشه تحت تأثیر قرار خواهند گرفت. نگرانکننده است که افزایش قیمتها میتواند به شدت تحتتأثیر وحشت بازار، معاملات سوداگرانه و مداخلات دولتی قرار گیرد. اگرچه اهمیت غذا در سبد قیمت مصرفکننده در بازارهای مختلف متفاوت است – از تنها ۱۰ تا ۱۵ درصد در بازارهای توسعهیافته تا ۲۵ درصد و بیشتر در بازارهای نوظهور – موجی از تورم مواد غذایی، درست زمانی که شوک تورم انرژی فعلی فروکش میکند، فشار بر درآمدهای واقعی را حفظ کرده و مصرف را برای مدت طولانیتری کاهش میدهد.
امواج غلتان تورم، به جای یک شوک فوری و یکباره، خطر پیامدهای نامطلوب را افزایش میدهند. یکی از این پیامدها این است که هرچه تورم برای مدت طولانیتری بالا بماند، احتمال اثرات دور دوم آن بر دستمزدها که میتواند منجر به ریشهدار شدن فشارهای قیمتی شود، بیشتر میشود. اگر ال نینو باعث کاهش شدید تولید برنج شود، دولتهای هند، ویتنام و تایلند میتوانند برای تغذیه جمعیت خود ممنوعیت صادرات وضع کنند و میلیونها تن از بازار جهانی را حذف کنند و باعث افزایش قیمتها شوند.
شکست قابل توجه محصول گندم استرالیا نیز میتواند به طور مشابه باعث خرید ناشی از وحشت تورمی در بازارهای بینالمللی شود. چالش کسبوکارها از تحمل صرف اختلال بعدی، به آمادهسازی مدلهای کسبوکار برای جهانی که در آن نوسانات به یک وضعیت عملیاتی دائمی تبدیل میشود، تغییر یافته است. برای عبور از این نوسانات، دولتهای اروپایی و شرکتهای غذایی آیندهنگر در حال تغییر رویکرد خود از مدیریت بحران واکنشی به تابآوری اقلیمی پیشگیرانه هستند. با انجام این کار، آنها در حال تضمین «سود تابآوری» هستند – یک مزیت استراتژیک که از درآمد شرکتها در طول شوکهای شدید محافظت میکند. ایجاد تابآوری در زنجیره تأمین شامل تعادلی حسابشده بین دو رویکرد مکمل «تنوعبخشی برای کاهش ریسک و سرمایهگذاری در کشاورزی تابآور» است. یک استراتژی تابآوری مؤثر، این موارد را به عنوان یک گزینه «یا این یا آن» در نظر نمیگیرد. در عوض، اقدامات هر دو رویکرد را در یک چارچوب منسجم ادغام میکند. مثلا در ساحل عاج، افزایش دما و بارندگی نامنظم به شدت تولید قهوه را تهدید میکند. برای مقابله با این موضوع، نستله اخیراً یک پروژه تحقیقاتی چند ساله را برای ارزیابی انواع قهوه روبوستا به پایان رسانده است. آنها دریافتند که کاشت ترکیبی معتبر از ۶ گونه خاص، عملکرد را تا ۸۶ درصد افزایش داده و در عین حال تحمل به خشکی را به طور قابل توجهی افزایش میدهد. از طریق طرح نسکافه، این گونههای مقاوم اکنون در حال توزیع بین تعاونیهای کشاورزی محلی هستند و زنجیره تأمین آینده نستله را تضمین میکنند.
در همین حال، یونیلیور در حال ادغام کشاورزی احیاکننده در زنجیرههای تأمین عمیقاً در معرض خطر، از جمله سویا، روغن پالم، برنج و چای است. طرحهای آزمایشی اولیه در ۱۱ کشور، تأثیرات مثبتی بر ثبات عملکرد، مدیریت آب و کاهش انتشار گازهای گلخانهای داشتهاند. در واقعیت اقلیمی امروز، یک رویداد اقلیمی بزرگ میتواند باعث شکستهای مرتبط در قارهها و کالاهای مختلف شود و خطرات سیستمی ایجاد کند که تنوع سنتی زنجیره تأمین دیگر نمیتواند آنها را کاهش دهد. اما با اولویت دادن به پیشبینیپذیری و روابط بلندمدت تأمین، شرکتهای غذایی میتوانند نوسانات اقلیمی را از یک تهدید عملیاتی فاجعهبار به یک مزیت رقابتی پایدار تبدیل کنند. ال نینو میتواند از بسیاری جهات بر اقتصاد جهانی تأثیر بگذارد، به طوری که در گذشته باعث اختلال در سطح آب در کانال پاناما، کاهش تولید برق آبی و ایجاد سیلها و خشکسالیهای غیرفصلی در سراسر جهان شده است. چنین اثراتی بر تولید مواد غذایی نیز تأثیر خواهد گذاشت.
امواج فزاینده تورم ناشی از قیمت کالاها، خطر ریشه دواندن فشارهای قیمتی را افزایش میدهد و با سایر عوامل نامطلوب اقتصادی و ژئوپلیتیکی همزمان خواهد شد. این امر میتواند منجر به خیزش بیشتر پوپولیستی، به ویژه در اروپا، ملیگرایی افراطی در آسیای جنوبشرقی و خیزش بناپارتیسم در خاورمیانه شود.