یادداشت مهمان، جهانگیر غفاری: رقابت میان قدرت‌های بزرگ وارد مرحله تازه‌ای شده است؛ مرحله‌ای که در آن برتری کشورها دیگر فقط با تعداد ناوهای جنگی یا برد موشک‌ها سنجیده نمی‌شود.

امروز «قدرت» ترکیبی از توان نظامی، اقتصاد، فناوری و دیپلماسی است؛ و هر کشوری که بتواند این اجزا را هماهنگ‌تر کنار هم قرار دهد، دست بالاتری در مدیریت بحران‌ها و مهار رقبا خواهد داشت. چین در همین چارچوب، مدلی را دنبال می‌کند که می‌توان آن را «بازدارندگی تکمیلی» نامید؛ یعنی بازدارندگی‌ای که تنها بر تهدید نظامی تکیه ندارد و هم‌زمان از ابزارهای اقتصادی، فناورانه و سیاسی هم استفاده می‌کند.

بازدارندگی در معنای کلاسیک، یعنی «بالا بردن هزینه جنگ» برای طرف مقابل تا تصمیم به درگیری نگیرد. اما در الگوی جدید چین، این هزینه فقط با سلاح افزایش نمی‌یابد؛ بلکه با شبکه‌ای از ابزارها بالا می‌رود: از تجارت و سرمایه‌گذاری گرفته تا فناوری‌های راهبردی و روابط دیپلماتیک. به بیان ساده‌تر، چین تلاش می‌کند به رقبا این پیام را منتقل کند که هر تصمیم پرتنش علیه منافع پکن، فقط در یک میدان نظامی پاسخ نمی‌گیرد، بلکه پیامدهای اقتصادی و فناورانه هم خواهد داشت.

این الگو چطور کار می‌کند؟

در نگاه چین، عناصر قدرت باید «با هم» کار کنند. یعنی اگر کشوری هم‌زمان قدرت نظامی قابل توجه، زنجیره تأمین قدرتمند، فناوری پیشرفته و روابط سیاسی فعال داشته باشد، بازدارندگی آن چند برابر می‌شود. در چنین وضعیتی، طرف مقابل هنگام تصمیم‌گیری فقط به یک عامل فکر نمی‌کند؛ بلکه با مجموعه‌ای از هزینه‌ها و ریسک‌ها روبه‌رو می‌شود.

برای فهم بهتر، می‌توان این مدل را شبیه یک «سیستم چندلایه» دانست: یک لایه نظامی (دریا، هوا، موشکی)، یک لایه فناورانه (فضا، هوش مصنوعی، ارتباطات)، یک لایه اقتصادی (تجارت، سرمایه‌گذاری، انرژی و زنجیره تأمین) و یک لایه دیپلماتیک (ائتلاف‌سازی، میانجی‌گری و مدیریت روابط). نکته مهم این است که چین تلاش می‌کند این لایه‌ها را از هم جدا نبیند، بلکه آن‌ها را هماهنگ و مکمل هم به کار بگیرد.

تایوان؛ آزمون عملی بازدارندگی چندلایه

مسئله تایوان یکی از روشن‌ترین صحنه‌های اجرای این مدل است. چین در سال‌های اخیر توان دریایی و موشکی خود را تقویت کرده و هم‌زمان به سمت استفاده گسترده‌تر از فناوری‌های نظارتی و اطلاعاتی رفته است. نتیجه این روند آن است که هر بازیگر خارجی که بخواهد در یک بحران احتمالی وارد عمل شود، با برآورد پیچیده‌تری مواجه می‌شود؛ چون هزینه مداخله فقط «نظامی» نیست.

در کنار این لایه سخت، یک واقعیت مهم دیگر هم وجود دارد: اقتصاد. چین شریک تجاری مهم بخش بزرگی از شرق آسیاست و بسیاری از صنایع و بازارهای منطقه به تجارت با چین گره خورده‌اند. همین وابستگی متقابل، نوعی بازدارندگی غیرنظامی ایجاد می‌کند؛ به این معنا که بی‌ثباتی در این منطقه می‌تواند برای بسیاری از بازیگران، هزینه اقتصادی سنگینی داشته باشد. بنابراین حتی کشورهایی که اختلافات سیاسی با چین دارند، در عمل مجبورند پیامدهای اقتصادی هر بحران را هم در تصمیم‌گیری‌هایشان لحاظ کنند.

رقابت چین و آمریکا؛ جنگ فناوری و زنجیره تأمین

در سطح جهانی هم رقابت چین و آمریکا نشان داده که میدان اصلی قدرت در قرن بیست‌ویکم فقط میدان نظامی نیست. رقابت بر سر نیمه‌هادی‌ها، هوش مصنوعی، محدودیت‌های صادراتی و کنترل زنجیره تأمین، عملاً تبدیل به «جنگی خاموش» شده که آینده قدرت جهانی را شکل می‌دهد.

چین در واکنش به فشارهای فناورانه غرب، سرمایه‌گذاری سنگینی روی فناوری‌های بومی انجام داده است؛ از تولید تراشه تا توسعه زیرساخت‌های دیجیتال و تقویت ظرفیت‌های صنعتی. هدف اصلی این سیاست روشن است: کاهش آسیب‌پذیری در برابر تحریم‌ها و محدودیت‌ها. وقتی کشوری بتواند نیازهای حیاتی خود را بیشتر در داخل تأمین کند، قدرت چانه‌زنی بالاتری پیدا می‌کند و فشار بیرونی، اثرگذاری کمتری خواهد داشت. این هم شکل دیگری از بازدارندگی است؛ بازدارندگی‌ای که به جای میدان نبرد، در کارخانه‌ها، آزمایشگاه‌ها و شبکه‌های تأمین شکل می‌گیرد.

خاورمیانه و خلیج فارس؛ بازدارندگی از مسیر همکاری

چین در خاورمیانه همان مدل چندلایه را پیگیری می‌کند، اما با یک تفاوت مهم: پکن به طور کلی تلاش کرده نقش خود را بیشتر بر پایه اقتصاد و دیپلماسی تعریف کند تا حضور نظامی گسترده. برای چین، امنیت انرژی، مسیرهای تجارت دریایی و ثبات بازارهای منطقه، اهمیت راهبردی دارد. بنابراین پکن با گسترش روابط اقتصادی و همکاری‌های فناوری و زیرساختی با کشورهای منطقه، به‌نوعی «هزینه بی‌ثباتی» را بالا می‌برد.

به بیان دیگر، وقتی روابط اقتصادی و پروژه‌های مشترک گسترده‌تر می‌شود، هر بحرانی که تجارت و انرژی را تهدید کند، فقط برای کشورهای منطقه مسئله‌ساز نیست؛ بلکه پای منافع چین هم در میان است. همین پیوند منافع می‌تواند به ایجاد نوعی بازدارندگی غیرمستقیم کمک کند: بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای، در محاسبات خود باید اثر بحران را بر شرکای اقتصادی بزرگ نیز در نظر بگیرند.

این الگو چه درسی برای منطقه دارد؟

کشورهای خاورمیانه، از جمله ایران و بازیگران ساحلی خلیج فارس، در محیطی زندگی می‌کنند که هم رقابت قدرت‌های جهانی در آن اثرگذار است و هم تنش‌های منطقه‌ای. تجربه چین یک نکته کلیدی را برجسته می‌کند: بازدارندگی مؤثر فقط با تکیه بر ابزار نظامی به دست نمی‌آید.

قدرت دفاعی مهم است، اما کافی نیست. اگر کشوری بتواند در کنار توان دفاعی، ظرفیت‌های اقتصادی پایدار، فناوری راهبردی، و دیپلماسی فعال داشته باشد، هزینه تهدید یا فشار علیه آن افزایش پیدا می‌کند. در چنین شرایطی رقبا و مخالفان، با مجموعه‌ای از پیامدها مواجه می‌شوند؛ از هزینه‌های سیاسی و اقتصادی گرفته تا محدودیت‌های فناورانه و تجاری.

جمع‌بندی

الگوی «بازدارندگی تکمیلی» چین نشان می‌دهد بازدارندگی در جهان امروز به سمت یک مدل ترکیبی حرکت کرده است؛ مدلی که در آن هماهنگی میان قدرت نظامی، فناوری، اقتصاد و دیپلماسی اهمیت تعیین‌کننده دارد. در جهان چندقطبی و پررقابت، کشورهایی موفق‌تر خواهند بود که بتوانند ابزارهای مختلف قدرت را در یک مسیر واحد به کار بگیرند؛ مسیری که هم احتمال درگیری را کاهش دهد و هم منافع راهبردی را با هزینه کمتر حفظ کند.

اگر قرار باشد یک پیام اصلی از تجربه چین برای خاورمیانه استخراج شود، این است: بازدارندگی در عصر جدید، بیش از هر زمان دیگر به «ترکیب هوشمندانه» نیاز دارد؛ ترکیبی از دفاع، اقتصاد، فناوری و دیپلماسی، نه اتکا به یک ابزار واحد.

دانشجوی دکتری روابط بین‌الملل