به گزارش خبرنگار مهر، در ماه‌های اخیر، صنعت تولید قارچ در ایران با پدیده‌ای نوظهور و نگران‌کننده دست‌به‌گریبان شده است که به نظر می‌رسد آینده سودآوری و تداوم تولید در بسیاری از واحدهای پرورش این محصول را با مخاطرات جدی روبرو کرده است. افزایش سرسام‌آور قیمت مواد پتروشیمی که به عنوان شالوده اصلی صنایع بسته‌بندی شناخته می‌شوند، نه تنها هزینه‌های جاری واحدهای تولیدی را افزایش داده، بلکه توازن شکننده قیمت تمام‌شده و قدرت خرید مصرف‌کننده را به هم زده است. بر اساس بررسی‌های میدانی و تحلیل‌های اقتصادی صورت گرفته، قیمت برخی اقلام ضروری بسته‌بندی که در این صنعت مورد استفاده قرار می‌گیرند، در بازه‌های زمانی کوتاه بیش از ۲۵۰ درصد افزایش یافته‌اند؛ موضوعی که فعالان این حوزه آن را نه یک نوسان مقطعی، بلکه یک «زلزله هزینه‌ای» در ساختار قیمت تمام‌شده محصول می‌دانند.
صنعت قارچ طی سال‌های گذشته با دشواری‌های ساختاری متعددی از قبیل افزایش تصاعدی هزینه‌های انرژی (به‌ویژه گاز و برق)، چالش‌های حمل‌ونقل و توزیع، نوسانات قیمت نهاده‌های کشاورزی و فقدان زیرساخت‌های صادراتی دست‌وپنجه نرم کرده است. اما اکنون با وقوع شرایط خاص اقتصادی که بسیاری آن را تحت تأثیر تبعات جنگ تحمیلی سوم و اختلال در زنجیره‌های تأمین جهانی می‌دانند، قیمت مواد پتروشیمی چنان جهشی داشته که هزینه‌های بسته‌بندی به یکی از دغدغه‌های محوری و گاهی مرگبار برای تولیدکنندگان تبدیل شده است. این وضعیت می‌تواند در آینده‌ای نزدیک، علاوه بر تغییر قیمت نهایی محصول برای مصرف‌کننده، باعث دگرگونی در الگوهای مصرف بازار و تغییر رفتار تولیدکنندگان در انتخاب نوع بسته‌بندی گردد.
وابستگی حیاتی صنعت قارچ به مواد پتروشیمی
برای درک عمق فاجعه، باید توجه داشت که بسته‌بندی در صنعت قارچ فراتر از یک ابزار ظاهری یا تبلیغاتی است. قارچ به دلیل بافت خاص و حساسیت بالا، یکی از محصولات غذایی است که به‌شدت به شرایط محیطی واکنش نشان می‌دهد. کوچک‌ترین خلل در فرآیند بسته‌بندی یا نگهداری، باعث افت سریع کیفیت، تغییر رنگ ظاهری، کاهش ماندگاری و افزایش ضایعات در نقطه فروش می‌شود. به همین دلیل، بسته‌بندی نقش کلیدی در حفظ کیفیت و ارزش اقتصادی محصول ایفا می‌کند.
بخش عمده‌ای از ظروف پلاستیکی، فیلم‌های استرچ و کیسه‌های پلیمری که برای عرضه قارچ استفاده می‌شوند، به‌طور کامل به محصولات پتروشیمی وابسته‌اند. مواد اولیه پلیمری نظیر پلی‌پروپیلن (PP) برای تولید ظروف یک‌بار مصرف باکیفیت، پلی‌اتیلن (PE) برای ساخت کیسه‌ها و فیلم‌های محافظ، و پلی‌وینیل کلراید (PVC) برای فیلم‌های شیرینگ، همگی از مشتقات صنایع پتروشیمی هستند. هرگونه نوسان در قیمت مواد اولیه در بورس کالا یا بازارهای بین‌المللی، مستقیماً به سبد هزینه تولیدکننده قارچ منتقل می‌شود.
کارشناسان خبره دانشنامه صنعت قارچ تأکید می‌کنند که وابستگی شدید این صنعت به مشتقات پتروشیمی باعث شده است که نوسانات بازار پلیمر، بلافاصله در هزینه‌های تولید خود را نشان دهد. در برخی از واحدهای تولیدی بزرگ و مدرن که استانداردها را به‌طور کامل رعایت می‌کنند، سهم هزینه بسته‌بندی نسبت به هزینه‌های تولید، از یک سهم معمولی به یکی از اجزای اصلی و سنگین قیمت تمام‌شده تبدیل شده است. محاسبات دقیق نشان می‌دهد که هزینه تهیه ظروف و فیلم‌های بسته‌بندی برای هر کیلو قارچ، در مقایسه با سال‌های پیش، چندین برابر شده است؛ عددی که در محاسبات سود و زیان واحد تولیدی، فضای نفس کشیدن را برای تولیدکننده به شدت محدود کرده است.
فشار مضاعف بر تولیدکنندگان و دوراهی‌های دشوار
این افزایش سرسام‌آور هزینه‌ها، تنها یک مسئله در ترازنامه مالی شرکت‌ها نیست، بلکه تولیدکنندگان را در یک دوراهی بسیار سخت قرار داده است. در حال حاضر، تولیدکنندگان قارچ در برابر سه گزینه بسیار دشوار قرار دارند: اول، افزایش قیمت نهایی محصول که می‌تواند منجر به ریزش تقاضا در بازار مصرف شود؛ دوم، جذب هزینه‌ها و کاهش حاشیه سود که برای بسیاری از واحدهای تولیدی کوچک و متوسط، منجر به زیان‌دهی و تعطیلی واحد می‌شود؛ و سوم، افت کیفیت بسته‌بندی یا روی آوردن به بسته‌بندی‌های غیراستاندارد که نتیجه قطعی آن افزایش ضایعات و بدنامی برند در بازار است.
وقتی تولیدکننده به دلیل فشار هزینه، به جای ظروف پلی‌پروپیلن استاندارد، از ظروف غیراستاندارد استفاده کند، قارچ سریع‌تر دچار فساد شده و ضایعات زنجیره تأمین افزایش می‌یابد. این ضایعات در نهایت، نه تنها ضرر اقتصادی مستقیم به تولیدکننده وارد می‌کند، بلکه اتلاف سرمایه‌های ملی در بخش کشاورزی را به دنبال دارد. همچنین، تولیدکنندگان کوچک‌مقیاس که توان مالی خرید حجم بالای مواد بسته‌بندی را ندارند و به صورت روزانه یا هفتگی خرید می‌کنند، بیشتر از سایرین از تورم قیمت‌ها آسیب دیده و توان رقابت خود را در برابر تولیدکنندگان بزرگ از دست می‌دهند.
بسته‌بندی به مثابه بخشی از امنیت غذایی
کارشناسان معتقدند که بسته‌بندی در محصولی مثل قارچ، فراتر از یک ضرورت تجاری، بخشی از زنجیره امنیت غذایی محسوب می‌شود. زمانی که مجید نادری، از تحلیل‌گران برجسته دانشنامه هاگ، وضعیت فعلی را توصیف می‌کند، به این نکته اشاره دارد که بسته‌بندی حافظ کیفیت محصول در نقطه فروش است. اگر بسته‌بندی نتواند ویژگی‌های فیزیکی قارچ را حفظ کند، محصول قبل از رسیدن به دست مصرف‌کننده نهایی فاسد شده و دور ریخته می‌شود. بنابراین، هرگونه کاهش کیفیت در بسته‌بندی به معنای اتلاف بخشی از تولیدات کشاورزی کشور است.
نکته حائز اهمیت اینجاست که در شرایط جنگی و وضعیت کنونی که زنجیره‌های تأمین جهانی ناپایدار هستند، مدیریت صحیح بسته‌بندی می‌تواند از بروز بحران در عرضه جلوگیری کند. اما وقتی قیمت مواد پتروشیمی خارج از کنترل تولیدکننده است، ابزارهای کنترلی در دست تولیدکننده نیز محدود می‌شود.
راهکارهای مدیریت بحران و افق پیش رو
در حالی که کنترل قیمت جهانی مواد پتروشیمی در ید قدرت تولیدکنندگان قارچ نیست، اما راهکارهایی برای کاهش بخشی از این فشار وجود دارد که برخی واحدهای پیشرو به آن روی آورده‌اند. خرید گروهی و تجمیع تقاضا توسط تعاونی‌های تولیدکنندگان، یکی از راه‌های موثر برای کاهش هزینه‌های سربار است. با خرید عمده و مستقیم از پتروشیمی‌ها، می‌توان قیمت نهایی مواد بسته‌بندی را تا حدی کنترل کرد.
همچنین، بازنگری در طراحی ظروف با هدف کاهش وزن و استفاده از مواد اولیه کمتر بدون آسیب به استانداردهای بهداشتی، از دیگر اقداماتی است که می‌تواند صرفه اقتصادی ایجاد کند. علاوه بر این، حرکت به سمت تکنولوژی‌های بسته‌بندی سبز، استفاده از مواد بازیافتی با گرید غذایی و همچنین بهره‌گیری از تکنولوژی‌های جدید برای افزایش عمر ماندگاری محصول در بسته‌بندی‌های ساده‌تر، از راهکارهای جهانی برای برون‌رفت از این وضعیت است.
دسترسی تولیدکنندگان به اطلاعات شفاف بازار و رصد مداوم قیمت مواد اولیه نیز می‌تواند به مدیریت خریدها کمک کند تا تولیدکنندگان در زمان‌های اوج قیمت، غافلگیر نشوند. با این حال، ضرورت حمایت دولت از این صنعت و تنظیم بازار مواد پتروشیمی با رویکرد اولویت‌دهی به صنایع غذایی، امری حیاتی است. اگر به این صنعت به چشم یک صادرکننده بالقوه و تأمین‌کننده پروتئین گیاهی ارزان نگاه شود، تسهیل دسترسی به مواد اولیه می‌تواند مانع از فروپاشی بخش بزرگی از واحدهای تولیدی شود.
در نهایت، تداوم فعالیت در این بازار مستلزم انعطاف‌پذیری، ارتقای سطح بهره‌وری و استفاده از تمامی ظرفیت‌های دانشنامه صنعت قارچ برای آگاهی‌بخشی به تولیدکنندگان است تا بتوانند از این دوره پرتلاطم با کمترین آسیب عبور کنند. عبور از این بحران، نیازمند هوشمندی در مدیریت هزینه و همکاری تمامی اجزای زنجیره تأمین است.