بحران خاموش؛ ۶۰ درصد بافت فرسوده تهران تاب زلزله شدید را ندارد
علی بیتاللهی، رئیس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی در گفتگو با خبرنگار مهر درباره جزئیات زمینلرزه دیشب در شرق تهران اظهار کرد: زلزلهای که شب گذشته آغاز شد تا اوایل صبح امروز ادامه داشت و بر اساس گزارش مرکز لرزهنگاری دانشگاه تهران، در مجموع ۸ زمینلرزه با بزرگای مختلف ثبت شده است.
زلزله ۴.۶ شرق تهران؛ احتمال زلزله بزرگتر چقدر است؟
وی افزود: نخستین زلزله ساعت ۲۰:۴۱ با بزرگی ۳.۴ رخ داد و حدود سه ساعت بعد زلزلهای با بزرگی ۴.۶ بهعنوان زلزله اصلی ثبت شد. پس از آن نیز در بازههای ۱۰ تا ۲۰ دقیقهای ۵ پسلرزه رخ داد و آخرین پسلرزه نیز حدود ساعت ۰۳:۳۰ بامداد با بزرگی ۳.۱ ثبت شد.
بیتاللهی بیان کرد: این روند نشان میدهد ابتدا یک پیشلرزه، سپس زلزله اصلی و در ادامه مجموعهای از پسلرزهها رخ داده است. این الگو بیانگر تخلیه تدریجی تنش در منطقه بوده و بر همین اساس احتمال وقوع زلزله بزرگتر بسیار کم است، چرا که پسلرزههای ثبتشده نشان میدهد بخش قابل توجهی از انرژی باقیمانده پس از زلزله ۴.۶ ریشتری آزاد شده است.
رئیس بخش زلزلهشناسی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی ادامه داد: این زمینلرزه در محل تلاقی گسل شمال تهران و گسل مشاء در حوالی روستای ایرا رخ داده و پسلرزهها نیز در همان محدوده پراکنده شدهاند.
وی تصریح کرد: از نظر جغرافیایی، شمال مراکز جمعیتی مهم در شرق تهران از جمله پردیس، بومهن، رودهن، آبعلی و همچنین شرق لواسانات در نزدیکی کانون این زلزله قرار دارند و حدود ۲۵۰ هزار نفر جمعیت در این محدوده شهری و روستایی ساکن هستند. این منطقه از نظر لرزهخیزی، بهویژه در محور شرق تهران تا دماوند، یکی از نواحی فعال کشور محسوب میشود و رخداد زلزلههای متعدد در آن طبیعی است.
زلزله شرق تهران کاملاً طبیعی است؛ تکذیب شایعه تاثیرپذیری از انفجار و طوفان
بیتاللهی یادآور شد: این رویداد بخشی از ویژگیهای لرزهای طبیعی شرق تهران است و در این منطقه بهصورت دورهای، با تجمع و آزاد شدن انرژی در گسلها، زمینلرزههایی با بزرگای مختلف رخ میدهد. همزمانی این زلزله با وزش طوفان با سرعت حدود ۵۵ کیلومتر در ساعت در شرق تهران موجب برخی برداشتهای نادرست شده است، اما هیچ ارتباطی میان این دو پدیده وجود ندارد و این تصور کاملاً اشتباه است.
رئیس بخش زلزلهشناسی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی همچنین در پاسخ به برخی شایعات درباره تأثیر انفجارها یا رخدادهای مشابه بر فعال شدن گسلها تاکید کرد: چنین ادعاهایی پایه علمی ندارد و بیاساس است. این رخداد یک فرآیند کاملاً طبیعی در ساختار لرزهای شرق تهران است که بهصورت تناوبی و در اثر تجمع و آزاد شدن تنشها در بازههای زمانی مختلف تکرار میشود.
وی ادامه داد: با توجه به روند فعلی پسلرزهها و وقوع زلزله ۴.۶ ریشتری، احتمال وقوع زمینلرزه بزرگتر بسیار پایین ارزیابی میشود، هرچند موضوعات لرزهخیزی همواره پیچیده هستند و باید با دقت علمی رصد شوند.
کیفیت ساختوساز مهمتر از فاصله از گسل است
این مقام مسئول درباره زلزله اخیر تهران و میزان آسیبپذیری مناطق شهری اظهار کرد: در حال حاضر با توجه به اینکه زلزله رخداده در تهران خسارت و آسیبی به همراه نداشته است، در ارزیابی زلزلههای شهری، مهمترین عامل تعیینکننده میزان خسارت، کیفیت ساختوساز است، حتی اگر ساختمانها از کانون زلزله دور باشند. تجربههای جهانی و داخلی نشان دادهاند که کیفیت سازهها نقش بسیار پررنگتری نسبت به فاصله از گسل یا مرکز زلزله دارد.
۲۵۰ هزار پلاک فرسوده در تهران
وی یادآور شد: بر این اساس، در شهر تهران تمامی محدودههایی که دارای بافت فرسوده هستند، چه در شمال، چه در مناطق مرکزی و چه در جنوب شهر، از پتانسیل بالاتری برای آسیبپذیری در برابر زلزله برخوردارند. از مجموع حدود یک میلیون و ۸۰۰ هزار پلاک ساختمانی در تهران، نزدیک به ۲۵۰ هزار پلاک در محدوده بافت فرسوده قرار دارند.
رئیس بخش زلزلهشناسی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی تصریح کرد: این بافتها از شمال تهران شامل مناطقی مانند دارآباد، ولنجک، جماران، تجریش و فرحزاد تا مناطق مرکزی مانند منطقه ۱۲ و محدوده بازار و همچنین مناطق جنوبی از جمله مناطق ۱۷، ۱۸ و ۱۹ را در بر میگیرند.
وی ادامه داد: بهطور کلی این بافتهای فرسوده در نقاط مختلف شهر پراکندهاند، اما بیشترین تمرکز آنها در مناطق مرکزی و جنوبی تهران مشاهده میشود که از نظر وسعت نیز سهم بیشتری از این بافتها را به خود اختصاص دادهاند. بر اساس برآوردهای موجود، حدود ۶۰ درصد از ساختمانهای واقع در بافتهای فرسوده، مقاومت لازم در برابر زلزلههای بزرگ را ندارند و همین موضوع آنها را به اصلیترین کانونهای آسیبپذیر در زمان وقوع زلزله تبدیل میکند.
بیتاللهی بیان کرد: البته بافتهای فرسوده تنها به مناطق مرکزی و جنوبی محدود نمیشوند و در شمال تهران نیز در برخی محدودهها بهویژه در امتداد گسلها و نواحی کوهپایهای وجود دارند که از نظر ریسک لرزهای حائز اهمیت هستند. در مجموع، در ارزیابی خطر زلزله در تهران، عامل تعیینکننده اصلی بیش از هر چیز به کیفیت ساختوساز و میزان مقاومسازی ساختمانها بازمیگردد، نه صرفاً فاصله از گسل یا موقعیت جغرافیایی.
۱۰۰ برج تهران در معرض ریسک زلزله قرار دارند
وی درباره وضعیت ساختمانهای بلندمرتبه تهران و ریسک لرزهای آنها گفت: در حوزه ساختمانهای بلندمرتبه در تهران، بهطور کلی ساختوساز روی گسلها از نظر اصول فنی و مقرراتی دارای محدودیت و حساسیت بالایی است و این موضوع در ضوابط شهری مورد توجه قرار گرفته است.
رئیس بخش زلزلهشناسی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی افزود: بر اساس آمار موجود، در حال حاضر حدود هزار ساختمان بلندمرتبه دارای پرونده و شناسنامه ساختمانی در تهران ثبت شده است که البته احتمال دارد این تعداد در سالهای اخیر افزایش یافته باشد. از این میان، حدود ۱۰۰ ساختمان بلندمرتبه در محدوده گسلها قرار دارند که نیازمند بررسیها و دقتهای فنی بیشتری هستند.
وی تصریح کرد: بدیهی است کانونهای اصلی زلزله که بر روی گسلهای فعال قرار دارند، در صورت وقوع رخداد لرزهای میتوانند خسارات بیشتری ایجاد کنند، بهویژه در مناطقی که تراکم جمعیتی بالاست و ساختمانها تمرکز جمعیتی قابل توجهی دارند.
ساخت برج روی گسل ممنوع شد
بیتاللهی ادامه داد: در عین حال، از منظر مدیریت شهری، منطقی است که تمرکز ساختمانهای بلندمرتبه و پرتراکم جمعیتی در حریم مستقیم گسلها به حداقل برسد و خوشبختانه بر اساس مصوبات شورای عالی شهرسازی و معماری، ساخت ساختمانهای بلندمرتبه در حریم گسلها ممنوع شده است.
رئیس بخش زلزلهشناسی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی بیان کرد: این سیاست در شهرهایی مانند تهران، کرج و مشهد مورد توجه قرار گرفته و اجرای آن در برخی پروژهها نیز قابل مشاهده است. حساسیت نسبت به این موضوع در سالهای اخیر افزایش یافته و در فرآیند صدور مجوزها اعمال میشود.
وی گفت: برای مثال پروژههایی مانند هتل ولنجک نیز به دلیل قرار گرفتن در حریم گسلها و ملاحظات ایمنی مورد بازنگری قرار گرفته و روند اجرایی آن با اصلاحاتی همراه شده است. هرچند جزئیات دقیق تصمیمات اجرایی در اختیار او نیست، اما بهطورکلی اصل توجه به حریم گسلها در فرآیند تصمیمگیری فنی کشور نهادینه شده است.
بیتاللهی یادآور شد: این روند نشان میدهد که مفهوم رعایت حریم گسلها بهتدریج وارد ادبیات فنی و مدیریتی کشور شده و هدف آن کاهش ریسک و خسارات ناشی از زلزله است.
رفتار مردم هنگام زلزله میتواند تلفات را بهطور چشمگیر کاهش دهد
وی با اشاره به نقش رفتار مردم در هنگام وقوع زلزله ادامه داد: یکی از مهمترین نکات تجربی در زلزلههای متوسط تا بزرگ، نحوه واکنش افراد در زمان حادثه است. رفتار صحیح شهروندان میتواند بهطور قابل توجهی از میزان آسیبها و جراحات بکاهد.
رئیس بخش زلزلهشناسی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی در پایان خاطرنشان کرد: حفظ آرامش، دور شدن از نقاطی که احتمال ریزش اجسام یا سازهها در آن وجود دارد و رعایت اصول ایمنی اولیه، اقداماتی ساده اما بسیار مؤثر هستند که میتوانند تلفات انسانی را در زمان زلزله کاهش دهند.