یادداشت اقتصادی ؛ مجید موافق قدیری رییس انجمن صنایع خوراک دام، طیور و آبزیان ایران و عضو هییت نمایندگان اتاق بازرگانی ایران؛ بحران جاری در خاورمیانه به‌ویژه اختلال در تردد کشتی‌ها از تنگه هرمز و تأثیرات جانبی آن بر مسیرهای دریایی مانند دریای سرخ، به‌تدریج اثرات خود را بر بخش کشاورزی و دامپروری اروپا نشان می‌دهد. این بحران باعث افزایش قابل‌توجه هزینه‌ها در صنعت تولید خوراک دام شده و نگرانی‌هایی را در مورد تعدیل صعودی قیمت خوراک دام در ماه‌های آینده ایجاد کرده است. یکی از عوامل کلیدی اختلال گسترده در لجستیک جهانی و افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل و انرژی است که زنجیره تأمین مواد اولیه خوراک دام را تحت فشار قرار داده است.
انجمن کارخانجات خوراک دام سوئیس که نماینده حدود ۵۰ شرکت بزرگ در تولید و توزیع خوراک دام در این کشور است، در بیانیه‌ای نسبت به احتمال افزایش قیمت‌ها هشدار داده است. به گفته این انجمن شرایط بازارهای بین‌المللی که تأمین مواد اولیه و لجستیک را برعهده دارند طی هفته‌های اخیر به‌طور محسوسی وخیم‌تر شده است. به طوری که قیمت مواد اولیه افزایش یافته، شرکت‌های حمل‌ونقل هزینه‌های اضافه زیادی را به کرایه‌ها اضافه کرده‌اند و افزایش قیمت انرژی نیز به این فشارها دامن زده است. این انجمن پیش‌بینی می‌کند که بهبود شرایط در کوتاه‌مدت بعید است و تأمین مواد اولیه هرچند ادامه دارد، اما با هزینه‌های بالاتری انجام می‌شود. این افزایش هزینه‌ها دیر یا زود به کشاورزان و دامداران منتقل خواهد شد، زیرا جبران کامل آن‌ها در داخل کارخانه‌ها (به‌ویژه در حوزه مواد اولیه، حمل‌ونقل و انرژی) به‌طور فزاینده‌ای دشوار شده است.
افزایش هزینه‌ها در زنجیره تأمین اروپا
اختلال در مسیرهای کلیدی لجستیک و حمل و نقل و آسیب به زیرساخت‌های فرآوری سوخت و کود در خاورمیانه، عوامل اصلی این وضعیت هستند. بحران هرمز باعث کاهش شدید ترافیک کشتی‌رانی – در برخی گزارش ها تا بیش از ۹۰ درصد- شده و منجر به افزایش قیمت کودهای شیمیایی، به‌ویژه اوره و آمونیاک گردیده است. گزارش‌ها نشان می‌دهد که قیمت اوره در اروپای غربی تا ۵۵ درصد نسبت به سطوح پیش از بحران افزایش یافته و در برخی مناطق دیگر حتی بیشتر هم بوده است. همچنین قیمت برخی افزودنی‌های خوراک دام مانند متیونین بیش از دو برابر شده و ویتامین‌ها و آنزیم‌ها نیز افزایش ۱۵ تا ۶۰ درصدی را تجربه کرده‌اند.
این تأثیرات محدود به سوئیس نیست و کل اتحادیه اروپا و حوزه شنگن را در بر گرفته است. اتحادیه اروپا به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین واردکنندگان مواد اولیه خوراک دام (مانند سویا، غلات و افزودنی‌ها) به شدت تحت تأثیر قرار گرفته است. طبق گزارش‌های فائو افزایش قیمت انرژی و کود ناشی از بحران خاورمیانه، هزینه‌های تولید را بالا برده و ممکن است کشاورزان را مجبور به کاهش مصرف کود یا تغییر الگوی کشت کند که این امر بر بازده مواد اولیه تولید خوراک دام (مانند ذرت و غلات) در فصل کاشت شمالی تأثیر منفی خواهد گذاشت. بدیهی است اگر بحران طولانی شود می‌تواند به کاهش عرضه خوراک و افزایش قیمت‌ها در ۲۰۲۶ و ۲۰۲۷ منجر شود.
مثال‌های آماری از کشورهای اتحادیه اروپا
• آلمان و کشورهای شمال اروپا: بسیاری از تولیدکنندگان خوراک دام در آلمان و هلند وابسته به واردات افزودنی‌های تخصصی از چین (از مسیر دریای سرخ) و مواد اولیه انرژی‌بر هستند. اختلال در مسیرهای دریایی باعث افزایش ۱۰ تا ۲۰ درصدی هزینه‌های آنزیم‌ها و افزودنی‌های خوراک دام شده و هزینه های اضافه حمل‌ونقل (گاهی تا چند هزار دلار به ازای هر کانتینر) اعمال شده است. این امر حاشیه سود کارخانه‌های تولید خوراک را کاهش داده و فشار را به دامداران منتقل می‌کند.
• فرانسه: دولت فرانسه برای حمایت از کشاورزان بسته‌های کمکی اضطراری در برابر افزایش قیمت سوخت و کود اجرا کرده است. اختلال در تأمین کود از خلیج فارس باعث افزایش قیمت‌ها شده و برخی مزارع را با چالش مالی مواجه کرده است. گزارش‌ها نشان می‌دهد که هزینه‌های دیزل و گاز طبیعی نیز به شدت افزایش یافته و تولید علوفه و خوراک دام را گران‌تر کرده است.

• هلند و بلژیک: به‌عنوان مراکز لجستیکی کلیدی اروپا، این کشورها با افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل کانتینری مواجه هستند. قیمت کود فسفاته و نیتروژنی تا ۲۰-۳۵ درصد رشد داشته و این امر مستقیماً بر صنعت دامپروری (مانند مرغداری و گاوداری) تأثیر گذاشته است. اتحادیه تولیدکنندگان کود اروپا تأکید کرده که حفظ تولید داخلی کود برای امنیت استراتژیک اروپا حیاتی است.
• لهستان و کشورهای شرقی اتحادیه اروپا: این کشورها که بخش مهمی از تولید دام و طیور اروپا را بر عهده دارند، با افزایش هزینه‌های غلات و کنجاله سویا مواجه هستند. واردات کنجاله سویا به اتحادیه اروپا در فصل ۲۰۲۵/۲۶ حدود ۱۹.۵ میلیون تن پیش‌بینی شده است اما افزایش هزینه‌های لجستیک، واردات را گران‌تر کرده و فشار را بر دامداران وارد می‌کند.
در سطح اتحادیه اروپا نیز کمیسیون اروپا برنامه‌ای برای استراتژی کود در ۱۹ مه ارائه خواهد کرد تا آسیب‌پذیری‌ها را کاهش دهد، تولید داخلی را تقویت کند و وابستگی به واردات را کم کند. با این حال کشاورزان اروپایی هنوز ضربه کامل افزایش قیمت‌ها را حس نکرده‌اند، زیرا بسیاری سفارش‌های کود خود را پیش از بحران تکمیل کرده بودند، اما انتظار می‌رود در ماه‌های آینده این فشار بیشتر شود.
فشار مضاعف بر کشاورزان و دامداران اروپایی
انتقال افزایش هزینه‌های خوراک دام به خریداران نهایی (کشاورزان و دامداران) آسان نیست. انجمن‌هایی مانند انجمن کارخانجات خوراک دام سوئیس اذعان دارند که این شرایط، فشار مضاعفی بر بخش کشاورزی وارد می‌کند. به‌ویژه در بازارهایی که حاشیه سود دامپروری هم اکنون نیز پایین است. افزایش قیمت خوراک دام می‌تواند به کاهش سودآوری گاوداری‌ها، مرغداری‌ها و تولیدکنندگان لبنی منجر شود و در بلندمدت بر امنیت غذایی اروپا تأثیر بگذارد.
کارشناسان فائو هشدار می‌دهند که اگر بحران بیش از چند هفته ادامه یابد، کشاورزان ممکن است مصرف کود را کاهش دهند یا به کشت محصولات کم‌مصرف کود روی آورند، که این امر بازده غلات خوراک دام را در سال جاری و آینده کاهش خواهد داد و قیمت‌ها را بیشتر افزایش می‌دهد.
چشم‌انداز و توصیه‌ها
بحران خاورمیانه نشان‌دهنده آسیب‌پذیری زنجیره تأمین جهانی کشاورزی است. در اتحادیه اروپا نیاز به تنوع‌بخشی به منابع تأمین (مانند تقویت تولید داخلی کود کم‌کربن) و سیاست‌های حمایتی بیشتر برای دامداران احساس می‌شود.
در نهایت دامپروران اروپایی باید برای افزایش احتمالی قیمت خوراک دام در آینده نزدیک آماده شوند و سیاست‌گذاران اتحادیه اروپا نیز باید اقدامات پیشگیرانه سریع‌تری برای کاهش اثرات بلندمدت این بحران اتخاذ کنند. این تحولات نه تنها سوئیس و آلمان و هلند، بلکه کل بخش کشاورزی اتحادیه اروپا را تحت تأثیر قرار خواهد داد و ممکن است به تورم غذایی بالاتر در ماه‌های آینده منجر شود.