نرخ فرونشست در ۱۸ استان به ۱۰ سانتیمتر در سال رسیده است
به گزارش خبرنگار مهر، همزمان با تداوم کاهش نزولات جوی در سالهای اخیر، پدیده فرونشست زمین بهعنوان یکی از جدیترین مخاطرات زیستمحیطی و زیرساختی در ایران، ابعاد نگرانکنندهتری به خود گرفته است؛ پدیدهای خاموش اما مخرب که بهواسطه افت مستمر منابع آب زیرزمینی، اکنون به مرحله جدیتری رسیده و بخش قابل توجهی از پهنههای کشور را درگیر کرده است.
بررسی دادههای اقلیمی و هیدرولوژیک نشان میدهد که روند کاهش بارشها در ایران طی سالهای اخیر نهتنها متوقف نشده، بلکه در برخی مناطق شدت گرفته است. کاهش بارندگی بهمعنای تضعیف چرخه طبیعی تغذیه آبخوانهاست؛ چرخهای که در شرایط نرمال، بخشی از برداشت منابع آب زیرزمینی را جبران میکند. اما با اختلال در این چرخه، وابستگی به منابع زیرزمینی افزایش یافته و فشار مضاعفی بر آبخوانها وارد میشود؛ فشاری که در نهایت به فرونشست زمین منتهی میشود.
در همین رابطه، علی بیتاللهی رئیس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به ارتباط مستقیم پدیده فرونشست زمین با منابع آب زیرزمینی اظهار کرد: وضعیت فرونشست زمین در ایران نسبت به گذشته بحرانیتر شده و این روند کاملاً قابل مشاهده است.
وی با تأکید بر اینکه عامل اصلی فرونشست در کشور، افت سطح آبهای زیرزمینی است، افزود: آبخوانها از طریق نزولات جوی و آبهای سطحی تغذیه میشوند و در یک چرخه طبیعی، بخشی از برداشتها با بارندگی جبران میشود؛ اما کاهش محسوس بارشها این تعادل را برهم زده است.
بیتاللهی با اشاره به شرایط اقلیمی اخیر تصریح کرد: پاییز امسال یکی از خشکترین فصول در پنج دهه اخیر بوده و کاهش نزولات جوی نسبت به میانگین بلندمدت و حتی پنج سال گذشته کاملاً مشهود است. این وضعیت در اغلب نقاط کشور از جمله استانهای شمالی مانند مازندران نیز قابل مشاهده است؛ بهطوریکه کاهش بارندگیها به خشکشدن تدریجی فضاهای سبز انجامیده است.
وی ادامه داد: در چنین شرایطی، برای تأمین نیازهای آبی، برداشت از منابع زیرزمینی افزایش مییابد و این مسئله به افت شدید سطح آبخوانها و در نهایت تشدید فرونشست زمین منجر میشود.
یکی از ابعاد نگرانکننده این بحران، گسترش و تشدید فرونشست در کلانشهرها بهویژه تهران است. بیتاللهی در این خصوص گفت: در منطقه ۱۸ تهران، طی دو سال اخیر نرخ فرونشست نسبت به دوره مشابه پیش از آن، سه برابر شده است. همچنین وسعت پهنههای فرونشستی در جنوب و جنوبغرب تهران حدود ۴۰ درصد افزایش یافته است.
وی هشدار داد: لبههای فرونشست در حال حرکت به سمت مناطق میانی شهر هستند؛ موضوعی که میتواند زیرساختهای حیاتی، شبکههای حملونقل، خطوط انتقال انرژی و حتی بافتهای مسکونی را در معرض خطر جدی قرار دهد.
این روند محدود به تهران نیست و به گفته این مقام مسئول، استانهایی مانند خراسان رضوی، اصفهان، کرمان و فارس نیز با شرایط مشابهی مواجه هستند و نرخهای بالای فرونشست در این مناطق ثبت شده است.
۱۸ استان با نرخ فرونشست بحرانی
بر اساس اعلام رئیس بخش زلزلهشناسی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، هماکنون در ۱۸ استان کشور نرخ فرونشست زمین به بیش از ۱۰ سانتیمتر در سال رسیده است؛ رقمی که در استانداردهای جهانی، بحرانی تلقی میشود.
بیتاللهی در تشریح وضعیت استانهای مختلف گفت: بیشترین نرخ فرونشست در جنوبغربی بهرمان رفسنجان در استان کرمان با حدود ۴۰ سانتیمتر در سال ثبت شده است. در استان البرز نیز بهویژه در مناطق جنوبی، نرخ فرونشست به بیش از ۳۰ سانتیمتر در سال میرسد و در جنوبغرب تهران این عدد حدود ۲۲ سانتیمتر در سال است.
وی افزود: در خراسان رضوی نرخ فرونشست حدود ۱۷ سانتیمتر، در گلستان و مرودشت فارس بیش از ۱۵ سانتیمتر و در اصفهان نیز در پهنههای فرونشستی این شهر و کاشان، بیشینه نرخ به بالای ۱۵ سانتیمتر در سال رسیده است.
این مقام مسئول با ارائه تصویری جامعتر از وضعیت کشور خاطرنشان کرد: پدیده فرونشست تقریباً در تمام استانهای کشور بهجز گیلان شناسایی شده و حتی در استانهایی با بارندگی نسبتاً مناسب مانند مازندران، اردبیل و آذربایجانها نیز این پدیده در حال گسترش است.
مطالعات تطبیقی نشان میدهد که وضعیت ایران در زمینه فرونشست زمین در سطح جهانی نیز نگرانکننده است. بیتاللهی در اینباره گفت: در سطح جهان تنها حدود ۵ درصد از پهنههای فرونشستی نرخ بیش از ۱۰ سانتیمتر در سال دارند، اما در ایران این وضعیت در استانهای متعددی مشاهده میشود.
وی ادامه داد: ایران از نظر کسری منابع آب زیرزمینی پس از چین و اندونزی در رتبه سوم جهان قرار دارد و از نظر وسعت پهنههای فرونشستی نیز پس از چین و آمریکا در جایگاه سوم است. با این حال، از نظر تعداد پهنههای با نرخ بالای فرونشست، ایران در رتبه نخست جهان قرار دارد.
این شاخصها نشان میدهد که بحران فرونشست در ایران صرفاً یک چالش محلی یا مقطعی نیست، بلکه به یک مسئله ملی با ابعاد بینالمللی تبدیل شده که نیازمند سیاستگذاری فوری و مداخله جدی است.
به کزارش مهر، کارشناسان معتقدند که ادامه روند فعلی میتواند تبعاتی فراتر از تخریب زمین و زیرساختها به همراه داشته باشد و حتی به بحرانهای اجتماعی و اقتصادی منجر شود. کاهش بارشها در کنار برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی، ترکیبی خطرناک ایجاد کرده که بدون اصلاح الگوی مصرف و مدیریت منابع، قابل کنترل نخواهد بود.
در چنین شرایطی، بازنگری در سیاستهای تخصیص آب، کنترل برداشتهای غیرمجاز، توسعه روشهای نوین آبیاری، و تقویت سامانههای پایش آبخوانها از جمله اقداماتی است که باید بهصورت فوری در دستور کار قرار گیرد.
بهنظر میرسد آنچه امروز بهعنوان فرونشست زمین مشاهده میشود، صرفاً یک نشانه از بحران عمیقتر در نظام مدیریت منابع آب کشور است؛ بحرانی که اگر مهار نشود، میتواند در آیندهای نهچندان دور، هزینههای سنگینی را به کشور تحمیل کند.