غزال زیاری- در هفته های اخیر، تغییر در نحوه دسترسی به اینترنت جهانی در ایران، از یک اختلال موقت فنی به یک پدیده پیچیده اجتماعی و روان‌شناختی تبدیل شده است. بررسی‌های علمی نشان می‌دهند که محدودیت در جریان اینترنت، علاوه بر اثرگذاری بر کسب و کارها، ساختار عصبی و سلامت روان افراد را نیز هدف قرار می‌دهد.

این شرایط منجر به ظهور پدیده‌های نوظهوری مثل سندروم «فوموی معکوس» (Reverse FOMO)، یعنی وحشت از ندانستن و دگردیسی حافظه جمعی از طریق شایعه‌سازی شده است.  

مغز در بن‌بست اطلاعاتی

مغز انسان به صورت تکاملی برای پیش‌بینی و الگوپذیری طراحی شده تا بقای خود را تضمین کند. وقتی ورودی‌های اطلاعاتی از چندین منبع قطع می‌شود و فرد تنها با روایت‌های خاصی روبرو می‌شود، سیستم عصبی وارد وضعیت «عدم قطعیت شدید» می‌گردد؛ یعنی مدارهای عصبی خاصی که مسئول پردازش تهدید و مدیریت ریسک هستند، تحریک می‌شوند.

مراکز اصلی پردازش عدم قطعیت در مغز

مطالعات fMRI نشان می‌دهند که در شرایط ابهام اطلاعاتی، چندین ناحیه کلیدی در مغز فعال می‌شوند:

۱. جزیره قدامی: ناحیه‌ای که به عنوان قطب ادغام سیگنال‌های عاطفی و شناختی شناخته شده و در زمان عدم قطعیت، فعالیت این ناحیه تا ۶۳.۷ درصد افزایش پیدا می‌کند که نشان‌دهنده سطح بالایی از انگیختگی عاطفی و استرس است.

2. قشر قدامی سینگولیت: این مرکز مسئول ارزیابی کارایی استراتژی‌های ذهنی است. در غیاب داده‌های کامل، این بخش در تشخیص پاسخ درست، دچار اختلال شده و همین منجر به بروز “مه مغزی” و ناتوانی در تصمیم‌گیری می‌شود.

۳. آمیگدال (Amygdala): این هسته مغزی، مسئول واکنش‌های جنگ و گریز است. در زمان انقطاع اطلاعات، آمیگدال به دلیل ناتوانی در تخمین میزان خطر، به طور دائم در حالت بیش‌فعالی قرار می‌گیرد که نتیجه آن حملات پانیک و اضطراب مزمن است.  

تحقیقات مدل‌سازی عصبی نشان می‌دهند که مغز برای جبران فقدان داده، به «استنتاج سلسله‌مراتبی» متوسل می‌شود.

در این فرآیند، ذهن سعی می‌کند قطعات ناقص اطلاعات را با استفاده از باورهای پیشینش به هم متصل کند که هرگونه تضاد در این میان، باعث ایجاد «ناهماهنگی شناختی» در فرد شده و مغز برای کاهش این فشار، شروع به خلق روایت‌های جایگزین یا پذیرش بی‌قید و شرط شایعات می‌کند.  

سندروم فوموی معکوس و وحشت از ندانستن

اصطلاح FOMO (Fear of Missing Out) یا ترس از دست دادن، معمولاً در رابطه با شبکه‌های اجتماعی و ترس از غایب بودن در رویدادهای لذت‌بخش دیگران به کار می‌رود. اما در شرایط فعلی این طور به نظر می‌رسد که ما با پدیده‌ای مواجه هستیم که می‌توان آن را «فوموی معکوس» (Reverse FOMO) نامید. یعنی شرایطی که ترس فرد نه از دست دادن لذت، بلکه ترس از «بی خبر ماندن و حذف شدن از تاریخ» و «بی‌اطلاعی از ماجراها» است.  

ابعاد روان‌شناختی فوموی معکوس

این سندروم زمانی بروز می‌کند که فرد خود را در یک فضای ایزوله و آزمایشگاهی می‌بیند و حس می‌کند که جهان در بیرون، در حال حرکت است؛ بدون آنکه او بتواند تاثیری بر آن داشته باشد یا حتی از آن باخبر شود. این وضعیت منجر به «اختلال محرومیت از اطلاعات» (IDT) می‌شود که ویژگی‌های آن عبارتند از:  

• احساس درماندگی آموخته شده: فرد به این نتیجه می‌رسد که تلاش‌ها برای کسب حقیقت به نتیجه نخواهد رسید.  
• وسواس چک کردن: تمایل اجباری برای باز کردن اپلیکیشن‌های مسدود شده یا جستجوی سیگنال، حتی زمانی که فرد می‌داند اتصال قطع است.  
• پارانویا نسبت به اخبار: از آنجا که منابع خبری محدود هستند، فرد دچار این وحشت می‌شود که شاید اخبار به شکل ناکامل و یا غیر صحیح به او برسد.

چرخه معیوب اضطراب و پارانویا

مغز در مواجهه با ابهامات، تمایل دارد فضای خالی داده‌ها را با تهدیدها پر کند تا بتواند برای دفاع آماده باشد. زمانی که اخبار متفاوت با فضای روحی فرد است، ذهن دچار یک تضاد عمیق می‌گردد. احتمال می‌دهد شاید دوستان و اعضای خانواده‌اش در نقاط دیگری به دردسر افتاده باشند و او راهی برای فهمیدن ندارد.  

این ماجرا نه تنها استرس را افزایش می‌دهند، بلکه منجر به رفتارهای جمعی عجیبی مثل «خرید ناشی از هراس» یا «احتکار» می‌شوند که بحران‌های اجتماعی جدیدی را خلق می‌کنند.  قطع اینترنت تنها یک تروما در سطح فردی نیست، بلکه پیوندهای میان‌فردی و اعتماد را به شدت تخریب می‌کند.  

 تروما و اضطراب پس از وصل مجدد

گرچه تجربه قطع ارتباط، در حافظه بلندمدت به عنوان یک واقعه تروماتیک ثبت می‌شود. اما با وصل شدن ارتباط هم ماجرا به پایان نمی‌رسد و حتی پس از وصل شدن اینترنت، جامعه دچار «اضطراب انتظار» خواهد شد؛ یعنی هر بار که سرعت اینترنت اندکی کاهش می‌یابد، موجی از استرس و وحشت از قطع مجدد، جامعه را فرا می‌گیرد.

منابع:  ieee ، fortunejournals، frontiersin،pmc.ncbi    

۲۲۷۲۲۷