در جهانی که انسان هر روز بیش از گذشته در هیاهوی اطلاعات، سرعت تصمیم‌ها و فشار نقش‌های اجتماعی مستهلک می‌شود، نیاز به توقف و بازاندیشی به ضرورتی بنیادین بدل شده است. اعتکاف، به‌عنوان یکی از کهن‌ترین آیین‌های عبادی در سنت اسلامی، پاسخی عمیق به همین نیاز است؛ پاسخی که نه در گریز از زندگی، بلکه در بازتعریف شیوه زیستن معنا پیدا می‌کند.

لیلی رشیدی، مدرس دانشگاه فرهنگیان فارس در گفت‌وگو با ایسنا، با نگاهی تحلیلی و تربیتی، اعتکاف را آیینی می‌داند که ظرفیت آن فراتر از یک مناسک فردی است و می‌تواند در شکل‌دهی به انسان متعادل، مسئول و خودآگاه نقش‌آفرین باشد.

اعتکاف؛ کنش آگاهانه در برابر زیست شتاب‌زده

وی با اشاره به ماهیت اعتکاف اظهار کرد: اعتکاف برخلاف تصور رایج، انفعال یا کناره‌گیری منفعلانه از جهان نیست، بلکه کنشی آگاهانه در برابر زیست شتاب‌زده و بی‌تأمل انسان امروز است. فرد معتکف، آگاهانه از چرخه تکرارهای روزمره فاصله می‌گیرد تا نسبت خود را با زندگی بازخوانی کند.

رشیدی افزود: این «توقف انتخاب‌شده» از منظر فلسفه تربیت، ارزشی دوچندان دارد، چراکه انسان را از زیستن ناخودآگاه به زیستن اندیشمندانه سوق می‌دهد.

خودشناسی؛ هسته مرکزی فلسفه اعتکاف

این مدرس دانشگاه فرهنگیان فارس، با تأکید بر پیوند عمیق اعتکاف و خودشناسی گفت: در سنت معرفتی اسلام، انسان بدون شناخت خویشتن، به معرفت الهی دست نمی‌یابد و اعتکاف بستری عینی برای تحقق این خودشناسی است.

رشیدی تصریح کرد: خلوت در اعتکاف، خلوت فیزیکی صرف نیست، بلکه خلوت ذهنی و وجودی است؛ جایی که انسان ناچار می‌شود با ترس‌ها، دلبستگی‌ها، ضعف‌ها و حتی توجیه‌های خود روبه‌رو شود. این مواجهه، هرچند دشوار، اما اساس تحول درونی است.

اعتکاف و بازسازی عقلانیت معنوی

وی با اشاره به مفهوم عقلانیت معنوی بیان کرد: اعتکاف، عقلانیت را نفی نمی‌کند، بلکه آن را از اسارت سودمحوری و مصلحت‌گرایی صرف رها می‌سازد. دعا، تلاوت و سکوت در اعتکاف، عقل انسان را از سطح محاسبات روزمره به سطح تأملات وجودی ارتقا می‌دهد.

رشیدی ادامه داد: جامعه‌ای که در آن عقلانیت معنوی تقویت شود، کمتر دچار تصمیم‌های هیجانی، خشونت اجتماعی و گسست اخلاقی خواهد شد.

از خلوت فردی تا مسئولیت اجتماعی

این پژوهشگر حوزه تعلیم و تربیت با رد نگاه تقلیل‌گرایانه به اعتکاف تأکید کرد: هرچند اعتکاف در ظاهر تجربه‌ای فردی است، اما پیامدهای آن عمیقاً اجتماعی است. انسانی که در اعتکاف به تعادل درونی می‌رسد، در جامعه نیز اخلاق‌مدارتر و مسئولانه‌تر رفتار می‌کند.

وی افزود: بسیاری از آسیب‌های اجتماعی، ریشه در فقدان خودمهارگری و ضعف درونی دارند و اعتکاف می‌تواند به‌عنوان یک تمرین اجتماعی غیرمستقیم، به کاهش این آسیب‌ها کمک کند.

اعتکاف در نسبت با بحران معنای انسان معاصر

رشیدی با اشاره به وضعیت انسان معاصر گفت: انسان امروز بیش از هر زمان دیگری با بحران معنا مواجه است؛ بحرانِ «برای چه زیستن». اعتکاف، پاسخی به این پرسش بنیادین است، زیرا انسان را از سطح خواستن‌ها به سطح بودن‌ها می‌برد.

وی تصریح کرد: اعتکاف یادآوری می‌کند که ارزش انسان، پیش از آنکه در موفقیت‌های بیرونی تعریف شود، در کیفیت ارتباط او با حقیقت و معنا نهفته است.

نقش اعتکاف در تربیت نسل آینده

این مدرس دانشگاه فرهنگیان فارس، در ادامه با تأکید بر ظرفیت تربیتی اعتکاف اظهار کرد: اگر اعتکاف برای نسل جوان به‌درستی تبیین شود، می‌تواند یکی از مؤثرترین ابزارهای تربیت اخلاقی و معنوی باشد. جوان در اعتکاف، تمرین صبر، خودکنترلی، تأمل و مسئولیت‌پذیری را به‌صورت عملی تجربه می‌کند.

رشیدی افزود: این تجربه، چیزی نیست که بتوان آن را صرفاً در کلاس درس آموزش داد، بلکه نیازمند زیست و تجربه مستقیم است.

وی در پایان بیان کرد: اعتکاف، آیینی برای گریز از زندگی نیست، بلکه فرصتی برای بازگشت آگاهانه‌تر به آن است. اگر اعتکاف درست فهم و زیست شود، انسان را از درون بازسازی می‌کند و این بازسازی، ناگزیر در جامعه نیز بازتاب خواهد یافت.

انتهای پیام